नेपालका प्रथम कानुनविद स्मृतिकार चण्डेश्वर ठक्कुर

Abstract

नेपालको न्याय र कानुनी व्यवस्थाको क्षेत्रमा राजा जयस्थितिमल्ल र रामशाहले न्यायिक सुधार ल्याउनु भन्दा पहिले चण्डेश्वर ठक्कुरले चौधौं शताब्दीको पुर्वाद्र्धमा भक्तपुर राजदरबारमा बसेर विवादरत्नाकर नाउँको कानुनसंहिताको पुस्तक १३१४ ई.को दिसम्बरमा तयार गरेका थिए । हिन्दु धर्मशास्त्र र स्मृतिग्रन्थहरूमाथि आधारित उनको यो देवानी र फौजदारी कानुनका साथै निर्णय प्रक्रिया सम्बन्धी व्यवस्था समेटिएको पुस्तक नेपालको कानुनी इतिहासको पहिलो पुस्तक रहेको छ । जसलाई भारतको ब्रिटिशकालीन न्यायिक व्यवस्थामा हिन्दु सम्पति उत्तराधिकार सम्बन्धि टेरीटोरियल एक्टमा असल कानुनको रूपमा सिफारिश गरिएको थियो । यस्तो प्रख्यात कानुनविद ओझेलमा पर्न गएकोले उनको सम्बन्धमा खोज अनुसन्धान गरी कानुनविदको रूपमा उनले दिएका योगदानहरूलाई प्रकाशमा ल्याउनु यस अध्ययनको प्रमुख उद्देश्य रहेको छ । यसका लागि पुस्तकालयीय अनुसन्धान विधिबाट तथ्याङ्क सङ्कलन गरी वर्णनात्मक र विश्लेषणात्मक विधिबाट निष्कर्ष निकालिएको छ । नेपालको सिमरौनगढको मन्त्रीपरिवारमा जन्मेहुर्केका हिन्दुधर्मशास्त्रको उच्चशिक्षा पाएका चण्डेश्वरले तत्कालीन नेपाल र तिरहुतको राजनीतिमा आफ्नो विशिष्ट पहिचान कायम गर्दै नेपालको संस्कृत साहित्यको कानुन विधासम्बन्धि भण्डार भरेर आफ्नो विद्वताको परिचय दिएका छन् । उनले आफ्ना सप्तरत्नाकर र कृत्यचिन्तामणि जस्ता पुस्तकको माध्यमबाट नेपालको कानुन व्यवस्थालाई हिन्दु परम्परा अनुसार व्यवस्थित गर्न मार्गदर्शन गरेका छन् । त्यसैले हामीले उनलाई नेपालको प्रथम कानुनविदको रूपमा स्वीकार गरेका छौं ।