नेपालमा खुला र दूर शिक्षाको सान्दर्भिकता {Relevance of Open and Distance Learning in Nepal} (The Educator Journal, 2024)
खुला शिक्षाको इतिहास लामो भएता पनि यसको प्रभावकारी कार्यान्वयनको सन्दर्भ वर्तमान समयमा बढि भएको पाइन्छ । नेपालमा खुला शिक्षाको सान्दर्भिकता के कस्तो रहेको छ त भन्ने सन्दर्भमा यस अनुसन्धानात्मक लेखलाई तयार पारिएको छ । खुला तथा दूर सिकाइ औपचारिक शिक्षाको रुपमा पनि कार्यान्वयनमा आएको पाइन्छ भने यसलाई वैकल्पिक शिक्षा पद्धतिको रुपमा पनि अवलम्बन गरिएको पाइन्छ । यस सन्दर्भमा खुला तथा दूर शिक्षाको विश्व तथा नेपालको परिवेश अन्तर्गत यसको सैद्धान्तिक तथा व्यवहारिक पक्षलाई समावेश गरिएको छ । खुला तथा दूर शिक्षाको सान्दर्भिकता तथा यसका समस्या सहित समाधानका उपायहरु पहिचान गर्ने कुरालाई यस लेखमा उद्देश्य अन्तर्गत राखिएको छ । भिगोत्स्कीको सामाजिक निर्माणवादलाई आधार मानि तयार पारिएको यस अनुसन्धानात्मक लेखमा अनुभवजन्य साहित्य समिक्षा पनि गरिएको छ । गुणात्मक ढाँचामा आधारित यस अध्ययन कार्यमा काठमाडौ जिल्लाका खुला तथा दूर सिकाइ सञ्चालन गर्ने विश्वविद्यालय क्याम्पस किर्तिपुर तथा महेन्द्ररत्न क्याम्पस ताहाचललाई अध्ययनको क्षेत्रका रुपमा उद्धेश्यमूलक नमुना छनोट विधिबाट छानिएको छ भने सम्बन्धित शिक्षण संस्थामा अध्ययनरत विद्यार्थी तथा अध्यापनरत शिक्षकहरुलाई नमूना छनोटका रुपमा लिइएको छ । खुला तथा दूर शिक्षाको वर्तमान अवस्थालाई हेर्दा यसलाई परम्परागत रुपमा औपचारिक शिक्षाको विकल्पका रुपमा मात्र प्रयोगमा ल्याउनु भन्दा पनि औपचारिक शिक्षाको एउटा माध्यमको रुपमा अवलम्बन गर्ने र यसको प्रभावकारीतामा देखिएका समस्या जस्तै आर्थिक, भौगोलिक, प्रशासनिक तथा प्राविधिक पक्षहरुलाई कलेज प्रशासन तथा शिक्षक एवम् विद्यार्थीहरुले आ–आफ्नो स्थानबाट समाधान गर्नु पर्ने देखिन्छ । यसका साथै यसको प्रभावकारीताका लागि नीतिगत तथा व्यवहारिक दुवै पक्षको सहज कार्यान्वयनका लागि पनि सम्बन्धित नियकायले पहल गुर्नपर्ने देखिन्छ ।