सरकारी सेवामा मगरको प्रतिनिधित्वः लैङ्गिक असमानता र यसको असर

Abstract

नेपालको राज्य सञ्चालनमा कार्यपालिका, व्यवस्थापिका र न्यायपालिकासँगै निजामती सेवा, सुरक्षा निकाय तथा सार्वजनिक संस्थानहरूको महत्त्वपूर्ण भूमिका रहन्छ । राजनीतिक नेतृत्व परिवर्तनशील हुने तर कर्मचारी संयन्त्र निरन्तर क्रियाशील रहने भएकाले निजामती सेवालाई स्थायी सरकारका रूपमा लिइन्छ । यस लेखको उद्देश्य राज्य सञ्चालनका प्रमुख संयन्त्रहरूमा मगर समुदायको सहभागिता तथा विशेषतः मगर महिलाको प्रतिनिधित्व र लैङ्गिक अवस्थाको विश्लेषण गर्नु रहेको छ । ऐतिहासिक–विश्लेषणात्मक तथा वर्णनात्मक विधि अपनाई नेपाल सरकार, राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय र सुरक्षा निकायका परिमाणात्मक तथा गुणात्मक तथ्याङ्क एवम् अभिलेखहरूको ऐतिहासिक र तुलनात्मक विश्लेषण गरिएको छ । अध्ययनले लामो समयदेखि नेपाली कर्मचारीतन्त्रमा खस–आर्य समुदायको वर्चस्व रहेको देखाउँछ । आरक्षण व्यवस्थापछि मगर समुदायको निजामती सेवामा सहभागिता बढे पनि पुरुषको तुलनामा मगर महिलाको प्रतिनिधित्व अत्यन्त न्यून रहेको पाइन्छ । उपलब्ध तथ्याङ्कअनुसार निजामती सेवामा मगर अधिकृतमध्ये करिब १३.९५% मात्र महिला र ८६.५५% पुरुष रहेका छन् । यसले समग्र राज्य संयन्त्रमा मात्र नभई मगर समुदायभित्र पनि लैङ्गिक असमानता कायम रहेको स्पष्ट गर्छ । समावेशी राज्य निर्माणका लागि जातीय प्रतिनिधित्वसँगै मगर महिलाको समान पहुँच, सहभागिता र अवसर सुनिश्चित गर्ने थप नीतिगत तथा संस्थागत पहल आवश्यक देखिन्छ । 

,  , ,