पाल्पा स्थित भैरवथान एवम् रोट संस्कृति {Bhairavathan and Rot Culture Located in Palpa}

Abstract

प्रस्तुत लेख पाल्पा स्थित भैरवदेवता एवम् परम्परादेखि प्रचलनमा रहेको उनलाई रोट चढाउने संस्कृतिका विविध पक्षको विश्लेषणसँग सम्वन्धित छ । नेपालमा दुनियाँमा नपाइने मठमन्दिर, पीठ, देवस्थल, तीर्थस्थल, तपोभूमि, ज्ञानभूमि, सिद्धभूमि तथा त्यस्ता मोक्षदायनी पुण्यभूमिसँग सम्वन्धित आह्वान, आसन, पूजासम्मर्पण, वस्तुभाउ, चिजवीज, सरसामग्री अर्पण, जपतपजस्ता सांस्कृतिक परम्पराहरू प्रसस्त पाइन्छन् । यी संसारमा नेपालको मौलिक पहिचान स्थापितगर्ने पुण्यस्थल एवम्लोककृत्य हुन्। पाल्पा स्थित भैरवथान यस्ता मोक्षदायनी पुण्यस्थलमध्ये कै एक मानिन्छ । भैरवदेवतालाई रोट चढाउने परम्परा यहाँको विशिष्ट सांस्कृतिक अभ्यास हो । शिवको संहार रूपमध्ये भैरव सबैभन्दा डरलाग्दो मानिन्छ । भैरव नेपालमा लिच्छविकालदेखि पूजाउपासना गरिदै आएका देउता हुन्। मध्यकालमा भने यिनलाई लोकप्रिय देवताकै रुपमा सम्मान अर्पणगर्ने परम्परा थियो । हिजोआज पनि भैरवदेवतालाई उत्तिकै आदरका ससाथ श्रद्धाभक्ति निवेदनगर्ने चलन छ । भैरव पाल्पाली सेनवंशी राजाका इष्टदेवता हुन्। पाल्पाका राजा मुकुन्दसेन प्रथमले यहाँको भैरवथान स्थापना गरेको विश्वास गरिन्छ । यो भैरवथान र भैरवदेवताका विषयमा केही अध्ययनअनुसन्धानभएका छन्। पूजाउपासना विधि र पद्धतिका सन्दर्भमा पनि शोधखोज नभएका होइनन्। रोट चढाउने विशिष्ट परम्पराका विषयमा भने छुट्टै र सूक्ष्मरुपमा अन्वेषण हुनसकेको देखिदैन । पाल्पा स्थित भैरवथानको यो पक्ष ताजा र शोधखोजमूलक विषय मानिन्छ । यो शोधखोजको क्षेत्रमा देखिएको एउटा उल्लेख्य समस्या तथा अभाव हो। अतः यो प्राज्ञिक समस्या सम्वोधनगर्ने उद्धेश्यले प्रस्तुत लेख तयार पारिएको हो । यस लेखमा अनुक्रमका आधारमा भैरवदेवता, पाल्पास्थित भैरवथान, पूजा उपासना परम्परा रोटअर्पण संस्कृति जस्ता विविध पक्षको विवेचनासहित निष्कर्श गरिएको छ ।