Prajna is a peer-reviewed journal published by the Nepal Academy, Kamaladi, Kathmandu, Nepal.
भाषाशिक्षणमा सञ्चार र प्रविधिको आवश्यकता
यस लेखमा भाषाशिक्षणमा सञ्चार र प्रविधिको प्रयोगको विश्लेषण गर्ने प्रयास गरिएको छ । भाषाशिक्षणमा सञ्चार र प्रविधिको पहिचान, शिक्षण सिकाइलाई सरल, सहज, आकर्षक र प्रभावकारी बनाएर शिक्षण गर्न आवश्यक छ भन्ने समस्याको समाधान यस लेखमा खोजिएको छ । यस अध्ययनमा भाषाशिक्षणमा सञ्चार र प्रविधिको आवश्यकतासँग सम्बन्धित विभिन्न सन्दर्भ ग्रन्थबाट तथ्याङ्क सङ्कलन तथा सूचना प्राप्त गरी त्यसका आधारमा विश्लेषण गरिएको छ । यस अध्ययनमा पुस्तकालयीय अध्ययन र व्यावहारिक जीवनमा प्रयोगमा आएका प्रविधिबाट सामग्री सङ्कलन गरी विश्लेषण गरिएको छ । प्रस्तुत अनुसन्धानमूलक लेखमा वर्णनात्मक र विश्लेषणात्मक विधिको अवलम्बन गरिएको छ । भाषाशिक्षणमा सञ्चार र प्रविधिको आवश्यकताका बारेमा सुविधाजनक नमुना छनोट विधिबाट प्राप्त तथ्याङ्कका आधारमा विश्लेषण गरिएको छ । शिक्षण सिकाइलाई सरल र सहज बनाउन, सूचना र जानकारी व्यवस्थित गर्न, समय, स्रोत र साधनको उपयोग गर्न, अध्ययनमा विद्यार्थीको रुचि अभिवृद्धि गर्न, शिक्षक र विद्यार्थीबिचको सम्बन्ध बढाउन र सिकाइ उपलब्धि परीक्षण गरी अभिलेख राख्न सञ्चार र प्रविधिको आवश्यकता पर्दछ । भाषाशिक्षणमा सञ्चार र प्रविधिको आवश्यकताका बारेमा अध्ययन अनुसन्धान गर्न चाहनेहरूका लागि यो लेख औचित्यपूर्ण हुने छ । विद्यार्थीमा सूचना सम्प्रेषण गर्ने क्षमताको विकास गर्न, विद्यार्थीकेन्द्रित भएर शिक्षण सिकाइ गर्न, पाठ्यक्रम निर्माण, पाठ्यपुस्तक लेखन, शिक्षण क्रियाकलाप, सामग्री निर्माण र मूल्याङ्कनमा सञ्चार र प्रविधिको आवश्यकता छ भन्ने यस अध्ययनको निष्कर्ष रहेको छ ।
नेपाली भाषामा आगन्तुक शब्दको आगमन र प्रयोग
प्रस्तुत लेखमा नेपाली भाषामा प्रचलनमा रहेका आगन्तुक शब्दको आगमन र प्रयोगको अवस्थाका सम्बन्धमा चर्चा गरिएको छ । नेपाली भाषामा नेपालभित्र बोलिने विभिन्न राष्ट्रिय भाषा तथा नेपालबाहिर बोलिने अन्तर्राष्ट्रिय भाषाबाट आएर प्रयोगमा रहेका आगन्तुक शब्दहरू प्रशस्त रहेका छन् । विज्ञान प्रविधिको विकाससँगसँगै यसको प्रयोग दिन प्रतिदिन बढ्दै गएको देखिन्छ । विज्ञान प्रविधिले आविष्कार गरेका नयाँनयाँ वस्तु तथा सेवाको नाम र काम एवम् अन्य विविध कारणले थपिएका शब्दहरूलाई हामीले जस्ताको तस्तै अनुकरण र प्रयोग गरेका कारणले पनि यो अवस्था सिर्जना भएको हो भन्न सकिन्छ । नेपाली भाषामा यस्ता शब्दहरू स्रोतभाषामा जस्तो छ त्यही रूपमा, नेपालीकरण गरेर स्रोतभाषामा जस्तै र नेपालीकरण दुवै रूपमा प्रयोग गरिएको भेटिन्छ । नेपाली भाषामा कुनै विषय वा क्षेत्रमा अधिकांश प्रयोग भएका तथा नेपाली शब्दसरह (जतासुकै) प्रयोग भएका आगन्तुक शब्दहरू पनि प्रशस्त रहेका छन् । एउटै अर्थ बुझाउन एउटै भाषाबाट तथा दुई वा दुईभन्दा बढी भाषाबाट आएका फरक फरक आगन्तुक शब्दहरू पनि भेटिएका छन् । केही आगन्तुक शब्दहरू अनेकार्थी रहेका छन् । यस लेखमा नेपाली भाषामा प्रयोग भएका आगन्तुक शब्दहरूको अध्ययनका लागि प्रज्ञा नेपाली बृहत् शब्दकोश (२०७९) को ४३४ (२०.६१%) नमुना पृष्ठमा रहेका नेपाली भाषामा प्रयोग भएका आगन्तुक शब्द आगमनका स्रोतभाषाहरू पहिचान गरी प्रयोग अवस्थाको चर्चा गर्दै निष्कर्ष निकालिएको छ ।
‘पोथी बास्नुहुँदैन’ कविताको शक्तिकेन्द्र
प्रस्तुत अध्ययन कुन्ता शर्माको ‘पोथी बास्नुहुँदैन’ कविताको शक्तिकेन्द्र विश्लेषण र मूल्याङ्कनमा केन्द्रित छ । ‘पोथी बास्नुहुँदैन’ कवितामा बिम्बको शक्तिकेन्द्र निर्मितिको आधार र त्यसको प्रभावकारिता केकस्तो छ भन्ने समस्यामा यो अध्ययन आधारित छ । यसमा मूल समस्याको समाधानका लागि कवितामा प्रकटित शक्तिकेन्द्रीकरण, समयको सङ्कुचन, मूर्तताको विधान र आकाङ्क्षाको आकृति जस्ता प्रतिमानको उपयोग गरिएको छ । प्रस्तुत लेखको सैद्धान्तिक ढाँचाको निर्माण मूल रूपमा भुमरीवादअन्तर्गत मटेरेर टिमोथीको ‘भोर्टेक्स ः पाउन्ड, इलियट यान्ड लेविस’ (सन् १९७९) कृतिका आधारमा तयार पारिएको छ । शक्तिकेन्द्रको विश्लेषण सांस्कृतिक पक्षसँग सम्बन्धित शक्ति र सामाजिक प्रयुक्तिको अभ्याससम्बद्ध विषय हो । समालोचनाका क्षेत्रमा शक्तिकेन्द्र (खयचतभह) विश्लेषण कृतिमा निहित केन्द्रीकृत बिम्बको भूमिका एवम् जीवनजगत्प्रतिको विचार, ज्ञान, अनुभव र भावना सङ्केन्द्रित सर्वोच्चता पहिचानमा केन्द्रित रहन्छ । यो रचनामा निहित काव्यात्मक बिम्बहरूको तरलतामा सिर्जना भएको उच्चतम शक्तिको बिन्दु हो । यसले साहित्यिक पाठमा रहेको विचार, चेतना र अनुभूतिको प्रवाह जस्ता रचनाको शक्ति केन्द्रित गर्ने पक्षहरूको खोजी गरी तिनको प्रयोजनपरक ढङ्गले विश्लेषण गर्ने काम गर्दछ । ‘पोथी बास्नुहुँदैन’ कविताको शक्तिकेन्द्र विश्लेषणअन्तर्गत यस लेखमा शक्तिकेन्द्रीकरण, समयको सङ्कुचन, मूर्तताको विधान र आकाङ्क्षाको आकृति विश्लेषणका माध्यमबाट शक्तिकेन्द्र पहिचान गरिएको छ । नेपाली समाजको पितृसत्तात्मक चरित्र चित्रण, त्यसको उत्पीडनमा परेका महिलासँगको सम्बन्धको व्यङ्ग्यात्मक र आलोचनात्मक प्रसार एवम् पितृसत्ताबाट मुक्तिका लागि अवलम्बन गरिएका ताजा बिम्बहरूको प्रतिरोधी अभिव्यञ्जनाबाट प्रस्तुत कविता शक्तिकेन्द्रका कोणबाट प्रभावकारी रहेको निष्कर्ष निकालिएको छ ।
प्रस्तुत लेख गुरुप्रसाद मैनालीको नासो कथासङ्ग्रहमा समाविष्ट कर्तव्य कथामा प्रयुक्त परिवेशको अध्ययनमा केन्द्रित छ । कथामा परिवेशको विशेष महत्त्व रहन्छ । कथानकलाई आरम्भ, विकास र अन्त्यको ढाँचामा विभक्त गर्न; कथानकलाई गति प्रदान गर्न; पात्रलाई प्रतिकूल तथा अनुकूल प्रभाव पार्न; कथामा जीवन्तता प्रदान गर्न; कथामा विश्वसनीयता सिर्जना गर्न; कथामा सजीवता र स्वाभाविकता प्रदान गर्न; पात्रहरूको परिचय तथा चरित्राङ्कन गर्न परिवेशको भूमिका रहन्छ । यस लेख परिवेश चित्रण र विश्लेषणसम्बन्धी नवीनतम सैद्धान्तिक धारणाका पक्षहरू स्थान, समय र वातावरणको अध्ययन सैद्धान्तिक रूपमा गर्नुका साथै कर्तव्य कथामा केकस्तो परिवेश प्रस्तुत छ भन्ने समस्यामूलक प्रश्नमा केन्द्रित रहेर कर्तव्य कथामा प्रयुक्त परिवेशलाई केन्द्रीयतामा राखी विश्लेषण कार्यलाई सम्पन्न गरी निष्कर्षमा पु¥याउने उद्देश्यमा केन्द्रित रहेको छ । कर्तव्य कथा प्रस्तुत लेखको मुख्य स्रोत सामग्री हो । पुस्तकालयीय स्रोतबाट सङ्कलन गरिएका प्राथमिक र द्वितीय स्रोतका सैद्धान्तिक सामग्रीहरूलाई आधार बनाएर पहिचानात्मक तथा विश्लेषणात्मक विधिमा आधारित रहेर सम्पन्न गरिएको यो लेख परिवेशसम्बन्धी सैद्धान्तिक अवधारणाका साथै कर्तव्य कथामा प्रयुक्त परिवेशको अध्ययनका दृष्टिले विशेष महत्त्वको रहेको छ । गङ्गाधरको घर तथा त्यस वरिपरिका विभिन्न गाउँ तथा ठाउँहरू, शशीधरको ससुराली गाउँ, जन्त जाँदा बाटामा पर्ने ठाउँहरू कर्तव्य कथाका स्थानगत परिवेश हुन् । वि.सं. २००८ आसपासको समय जसमा गङ्गाधर बितेपछिको पैँतालिस दिन, मुरलीधर र श्रीधरको विवाद भएको केही महिना, शशीधरको विवाह कर्म र मुरलीधरले भाइलाई उपचार गराएसम्मको समय नै कथाको समयगत परिवेश हो । विवाह संस्कार, मृत्यु संस्कार, सम्पत्तिका नाममा भाइ–भाइबिचमा हुने झगडा जस्ता सांस्कारिक परिवेश; मुरलीधरको पण्डित्याइँ, उनले सप्ताह र पुराण लगाएको सन्दर्भ, श्रीधरले आफ्नो संस्कारलाई छाडेर विकृत संस्कार अपनाएको सांस्कृतिक परिवेश; सय मुरी जिउनी खेत भएको आर्थिक परिवेश नै कथाका वातावरणगत परिवेश हुन् । कर्तव्य कथाको स्थान, समय र वातावरणगत परिवेश खोज्नु, पहिल्याउनु र विश्लेषण गर्नु नै यस लेखको प्राप्ति हो ।
साइबर संस्कृतिविषयक नेपाली समालोचनाको स्वरूप
प्रस्तुत अनुसन्धानात्मक लेख साइबर संस्कृति र नेपाली समालोचनामा यसको स्वरूपमा केन्द्रित छ । सन् १९८० को दशकबाट आरम्भ भएको कम्प्युटरपछाडिको दिक्, इन्टरनेट सञ्जाल, मानव जीवनमा इन्टरनेट सञ्जालले पारेको प्रभाव तथा यसलाई साहित्य सिर्जनामा गरिएको रूपान्तरमा केन्द्रित भएर प्रस्तुत लेखमा सैद्धान्तिक तथा ऐतिहासिक पक्ष तयार गरिएको छ । साइबर संस्कृतिविषयक सैद्धान्तिक सामग्रीलाई प्राथमिक तथा नेपाली समालोचनामा यसको प्रयोगसम्बद्ध द्वितीयक सामग्रीलाई पुस्तकालय स्रोतको प्रयोग गरी विश्लेषण गरिएको छ । विश्लेषणका क्रममा गुणात्मक विधि प्रयोग गरिएको छ । नेपाली समालोचनाका साइबर संस्कृतिविषयक अध्ययनलाई तथ्यका रूपमा प्रयोग गरेर तिनमा प्रस्तुत गरिएको सैद्धान्तिक चिन्तनको प्रधानताका आधारमा वर्गीकरणसमेत गरिएकाले यसमा आगमनात्मक विधि अंशत प्रयोग भएको छ तर समग्रमा निगमनात्मक विधिकै अधिक प्रयोग गरिएको छ । साइबर संस्कृतिको ऐतिहासिक र सैद्धान्तिक प्रारूपका निम्ति नेपाली सहित्यका आख्यानविषयक समालोचनालाई विश्लेषणको आधार बनाइएको छ । नेपाली समालोचनामा साइबरविषयक अध्ययन आंशिक तथा पूर्ण सैद्धान्तिक गरी दुई धारबाट विकसित भएको देखिन्छ । विशेषतः अन्तरग्रहीय जैविक अस्तित्व, सञ्चार तथा अतिकाल्पनिक विषयवस्तु पनि साइबर संस्कृतिविषयक नेपाली समालोचनामा प्रयोग भएको छ । तिनमा वर्तमानमा उपलब्ध इन्टरनेट सञ्जाल र यसको विशिष्टताको विज्ञानसम्मत कु्नै उल्लेख छैन । यसका विपरीत विज्ञानविषयक आख्यानमा केन्द्रित समालोचनामा इन्टरनेट सञ्जालको प्रयोग, अन्तरग्रहीय प्रणाली, मानवका आगामी जैविक अस्तित्व र सम्भावित जोखिमका विषयबारे सम्भावनाको सत्याभास हुने गरी विश्लेषण गरिएकाले साइरबर संस्कृति सम्बद्ध धार पनि विकसित भएको छ । साइबर संस्कृतिलाई समालोचनामा मुख्यतः साइबरपङ्क, अधिपाठ, कृत्रिम बुद्धिमत्ता र उत्तरमानव जस्ता पक्षको प्रयोग गरी प्रारूपीकृत गरिएको देखिन्छ । इन्टरनेट सञ्जालका कारण भौतिक दिक् परोक्ष (उत्कट) मा परिणत भएको आजको अवस्थामा नेपाली आख्यान सिर्जना र समालोचना साइबर संस्कृति सम्बद्ध भई विकसित भएको देखिन्छ ।
‘दुई रुपियाँ नोट’ कथामा लैङ्गिक शक्तिसम्बन्ध
‘दुई रुपियाँ नोट’ कथामा तत्कालीन पुरुषवादी सामन्ती पितृसत्तात्मक चिन्तन, चरित्र, संस्कार र तिनका व्यवहारको प्रतिनिधित्व गराई निरीह नारीजीवनका यथार्थलाई प्रस्तुत गरिएको छ । सर्वेक्षण, सूक्ष्म पठन तथा पाठको विषयविश्लेषणको विधि प्रयोग गरी समग्रमा विश्लेषणात्मक विधिमार्फत सामान्यीकृत निष्कर्ष प्रस्तुत गरिएको प्रस्तुत अध्ययनमा सांस्कृतिक अध्ययनको सिद्धान्तअन्तर्गत लैङ्गिक शक्तिसम्बन्धको खोजी र विश्लेषण गरिएको छ । तत्कालीन पितृसत्तात्मक सामन्ती चिन्तन र व्यवहार भएको पुरुषमुखी लैङ्गिक अन्तर्सम्बन्ध र पितृसत्ताकै केन्द्रमा निहित लैङ्गिक विचारधाराको प्रतिनिधित्व गराइएको यसमा वैरभावपूर्ण लैङ्गिक सम्बन्ध, नकारात्मक लैङ्गिक भूमिका, परम्परागत पितृसत्ता, यौनहिंसा र यौनआपराधीकरणको सजीव चित्रण गरिएको छ । निम्नवर्गीय पुरुष र नारी चरित्रका लैङ्गिक समस्याको मूल कारकका रूपमा पितृसत्तागत अहम् र दम्भ रहेको छ । प्रस्तुत लेखमा मानिसको प्राकृतिक लिङ्गका विपरीत सामाजिक, सांस्कृतिक र पारिवारिक आधारमा निर्मित विभेदकारी लैङ्गिक सम्बन्ध स्थापित भएको छ र त्यसले पारिवारिक र सामाजिक सत्ता पुरुषका हातमा सुम्पिएर असमान लैङ्गिक सम्बन्ध निर्माण गरेको कुरा निष्कर्षका रूपमा प्रस्तुत छ । यसमा तत्कालीन सामन्तवादी विमर्शात्मक संरचनामा उत्पादनका साधन, उपभोग, वितरण प्रणाली र श्रमको मूल्य निर्धारणमा सामन्तवादी चिन्तन र व्यवहारबाट दीक्षित पुरुषले नारीको सहभागिता शून्य गराएकाले तत्कालीन नारीहरूको अवस्था पुरुषाश्रित र अधीनस्थ बनेको देखाइएको छ । तत्कालीन सामन्ती उत्पादनसम्बन्धमा आधारित पितृसत्तात्मक समाजमा विद्यमान पुरुष वर्चस्व र अधीनस्थताको जर्जर अवस्था प्रस्तुत गरिएको यस कथाका सबै तथ्यहरू हेर्दा तत्कालीन समाजको लैङ्गिक अन्तर्सम्बन्ध अमानवीय, असन्तुलित र असमानतापूर्ण थियो भन्ने निष्कर्ष यस लेखमा प्रस्तुत गरिएको छ । यसमा तत्कालीन पितृसत्तात्मक संस्कार र चिन्तनयुक्त आर्थिक र सामाजिक संरचनाका कारणले पुरुषबाट नारीहरू चरम यौनशोषणमा परी शक्तिहीन र सीमान्तीकृत बनाइएको र पुरुषहरू यौनपिपासु बनी यौन सुखभोगमा लिप्त रहने विकृत अवस्था भएको निष्कर्ष प्रस्तुत गरिएको छ ।
अनिदो पहाडसँगै उपन्यासमा प्रगतिवादी चेतना
प्रस्तुत आलेख अनिदो पहाडसँगै उपन्यासमा प्रगतिवादी चेतनाको सन्दर्भ निर्क्योल गर्ने उद्देश्यमा केन्द्रित रहेको छ । यसमा प्रगतिवादी साहित्य सिद्धान्तका आधारमा तत् तत् सन्दर्भ र मुखरित मुक्तिका स्वरहरूको सूक्ष्म रूपमा अनुशीलन गरिएको छ । सामग्री सङ्कलनको पुस्तकालयीय कार्य अवलम्बन गरिएको यस लेखमा प्राथमिक÷मूल सामग्रीका रूपमा अनिदो पहाडसँगै उपन्यासलाई र अनुसन्धान प्रबन्ध, पुस्तक, लेख, जर्नल, विद्युतीय सामग्री आदि द्वितीय सामग्रीहरूलाई आवश्यकताअनुसार अनुप्रयोग गरिएको छ । अनुसन्धानको गुणात्मक पद्धतिमा आधारित यस लेखमा तथ्यहरूको व्याख्याका लागि विश्लेषणात्मक विधि उपयोग गरिएको छ । प्रस्तुत उपन्यासमा २०१७ सालपछिको पञ्चायती व्यवस्था, २०३५ सालको सशक्त विद्यार्थी आन्दोलन र त्यसको प्रभावबाट २०३६ सालमा घटित जनमतसङ्ग्रह, नेपाली सामाजिक तथा राजनीतिक जीवनमा आएका उथलपुथल, नेपालीले भोग्नुपरेका पीडा, दुःख, दर्द र सङ्घर्ष, वर्गीय उत्पीडन, लैङ्गिक थिचोमिचो, सत्ताको दमन एवम् त्यसप्रतिको प्रतिरोध, घात–प्रतिघात, आशा–निराशा आदिको चित्रण गरिएको छ । यिनै घटनाक्रमको कलात्मक प्रस्तुतिमा प्रगतिवादी चेतनाका सन्दर्भ र स्वरहरू प्रस्ट रूपमा मुखरित गरिएकाले उल्लिखित उपन्यास पारिजातको सफल प्राप्ति रहेको निष्कर्ष निकालिएको छ ।
भारतीय नेपाली कथामा उत्तरऔपनिवेशिक चेतना
यस लेखमा उत्तरउपनिवेशवादको परिचय दिँदै भारतीय नेपाली कथाको अध्ययन गरिएको छ । औपनिवेशिक अनुभव र द्वेषले जन्माएको उत्तरउपनिवेशवादको वैश्विक परिप्रेक्ष्य अत्यन्त बृहत् छ । उत्तरउपनिवेशवादमा अन्तर्निहित वैिशष्ट्यहरू समयक्रम अनि परिस्थितिअनुरूप परिवर्तित भइरहने हुनाले यसको प्रयोग क्षेत्र पनि विस्तारित भएको छ । स्वतन्त्रता मानिसको आवश्यकतासँगै जीवनको आधार पनि हो । वर्षौँसम्म परतन्त्र जीवन अनि शोषण सहेर बाँचेका मानिसको अनुभवबाट निसृत उत्तरऔपनिवेशिक अवधारणाले वैश्विक मानव समाजलाई अस्तित्व चेतनाका निम्ति सचेत रहने आग्रह गर्दछ । यो अवधारणा प्रत्येक मानिसले आफ्नो निक्खर जीवन बाँच्न पाउनुपर्छ भन्ने आधार वाक्यमा आश्रित छ । यही आग्रह र जीवन चेतनालाई ग्रहण गरी भारतीय नेपाली कथामा यसको प्रतिफलन कसरी भएको छ भन्ने अध्ययन प्रस्तुत लेखको मूल विषय हो । यस भावभूमिमा रहेर भारतीय नेपाली कथाको अध्ययन गर्दा यहाँका कथामा आफ्नो परिचयका निम्ति गरिएका सङ्घर्ष एवम् भारतमा नेपाली जाति किनारीकृत साथै आन्तरिक उपनिवेशबाट पीडित रहेको अनुभवको वर्णन गर्ने क्रममा उत्तरऔपनिवेशक चेतना स्वतः समाहित भएर आएको निष्कर्ष देखिन्छ । यसका साथै समसामयिक भारतीय नेपाली कथाको एउटा प्रमुख प्रवृत्ति पनि उत्तरऔपनिवेशिक चेतना रहेको पनि यस लेखमा निष्कर्ष निकालिएको छ ।
प्रस्तुत लेखमा मनु ब्राजाकीको ‘भुन्टीको भविष्य’ कथालाई पात्रको कार्यपीठिकाका रूपमा रहेको परिवेशको विश्लेषणमा समय, स्थान र मानवीय सम्बन्धका पृथक् आयामहरूको मूल्याङ्कन गरेर उक्त कथामा परिवेश प्रस्तुतिको निरूपण गरिएको छ । ‘भुन्टीको भविष्य’ कथामा आएका घटनाशृङ्खला, पात्रहरूको क्रियाकलाप र चिन्तन तथा विचारधारासित जोडिएर यसको परिवेशले भौगोलिक, प्राकृतिक, सामाजिक, सांस्कृतिक पहिचानको सूक्ष्म अवलोकन गर्दै स्थानीयतालाई नेपालव्यापी कार्यपीठिका बनाएको सन्दर्भ स्थापित गर्नु यस लेखको उद्देश्य हो । यसमा परिवेशका आयामहरूका आधारमा ‘भुन्टीको भविष्य’ कथाको अध्ययनका निम्ति म्याक्की (सन् १९९७) का आधारभूत मान्यतालाई सैद्धान्तिक ढाँचाका रूपमा अवलम्बन गरी गुणात्मक शोधअअन्तर्गत उक्त कथाको पाठगत विश्लेषण गरिएको छ । यस क्रममा कालावधि, अन्तराल, अवस्थिति र द्वन्द्वको तह गरी चारओटा उपकरणलाई परिवेशका आयामको मूल्याङ्कनको आधार बनाइएको छ । यस लेखमा कथानकलाई गति दिई घटनाको पृष्ठभूमि, पात्रका क्रियाकलाप र चिन्तन, सामाजिक–सांस्कृतिक अभिव्यक्ति आदिका साक्ष्यका आधारमा परिवेशका उपर्युक्त चार आयामको खोजी गर्दै ‘भुन्टीको भविष्य कथामा २०४० सालको दशकमा नेपालको तराईको चुरेनिकट क्षेत्रमा बसोबास गरेका गरिब सुकुम्वासीहरूप्रति सरकारी पक्षबाट भएको ज्यादतीको सङ्क्षिप्त अन्तरालमा बिम्बमय चित्रण गरी सांस्कृतिक र मानवीय मूल्यको विघटनका कारण भविष्यमा वर्गीय द्वन्द्वको सिर्जना हुने वातावरणको सङ्केत रहेको छ भन्ने निष्कर्ष निकालिएको छ । यसले गर्दा मनु ब्राजाकीको ‘भुन्टीको भविष्य’ कथाको परिवेशले समसामयिक र यथार्थ आर्थिक समस्यामा आधारित भई पाठकमा समाख्याता तथा पात्रहरूको कार्य र सोचलाई जीवन्त एवम् संवेदनशील ढङ्गले प्रक्षेपण गर्न सफल भएको पुष्टि हुन्छ ।
‘संवेदनाको सफ्टकपी’ कथामा विज्ञानप्रविधि
यो लेख ‘संवेदनाको सफ्टकपी’ कथामा निहित विज्ञानप्रविधि विषयक अन्तर्विषयकताको उद्घाटनमा केन्द्रित छ । नेपाली साहित्यमा उत्तरआधुनिकतावादी मान्यताको प्रवेशसँगै अन्तर्विषयकताले पनि प्रवेश पाएको छ । उत्तरआधुनिकतावादको महत्त्वपूर्ण मान्यता बहुलवादको एक पाटो अन्तर्विषयकता हो । साहित्यमा साहित्येतर विषयक्षेत्रको प्रवेश नै अन्तर्विषयकता हो । कुनै विधाका पाठमा भिन्न–भिन्न विषयको समावेश छ भने ती सिर्जनाहरूको अन्तर्विषयक अध्ययन, पठन र विश्लेषण हुन्छ । अन्तर्विषयकताले पाठमा रहेको अन्तर्विषयकता केलाउने भएकाले प्रस्तुत लेख संवेदनाको सफ्टकपी कथामा रहेको विज्ञानप्रविधिलाई केलाउन केन्द्रित छ । अन्तर्विषयकता सिर्जना र समालोचनाको नवीन पद्धति भएकाले पनि यसका आधारमा पाठको अध्ययन, पठन र विश्लेषण गरिनु महत्त्वपूर्ण छ । यो लेख संवेदनाको सफ्टकपी कथामा अन्तर्घुलित विज्ञानप्रविधिलाई प्रकाशमा ल्याउन केन्द्रित छ । पुस्तकालयबाट स्रोत सामग्री सङ्कलन गरी अन्तर्विषयक सैद्धान्तिक मान्यताका आधारमा कथाको विश्लेषण गरिएको छ । प्रविधिको प्रयोग गरी मनको व्यापकतालाई मूर्त बनाउन गरिएको वैज्ञानिक प्रयोगले कथामा विज्ञानप्रविधिजन्य विषयको अन्तर्घुलन भएको छ । कथामा प्रयोग गरिएको विज्ञानप्रविधिले यसलाई अन्तर्विषयक बनाएको निष्कर्ष निकालिएको छ ।
प्रस्तुत लेखमा कवि घनश्याम कँडेलको ‘सम्यक् सम्बुद्ध’ महाकाव्यमा प्रस्तुत बुद्धकरुणाको अन्वीक्षण गरिएको छ । बुद्धकरुणा भनेको बुद्धद्वारा दुःखमुक्तिसाधनाबाट स्वआर्जित ज्ञान, पीडित जीवात्माप्रतिको प्रेम, समानुभूति, सहयोग एवम् उद्धारको भावना अथवा कार्य हो । ‘सम्यक् सम्बुद्ध’ महाकाव्यमा बुद्धकरुणा के–कसरी अभिव्यक्त भएको छ भन्ने शोधप्रश्नमा केन्द्रित भई प्रस्तुत अध्ययन सम्पन्न गरिएको छ । कँडेलले यस महाकाव्यमा कोण्डन्यले सम्पादन गरेको ‘सम्यक् सम्बुद्ध’ का अतिरिक्त बुद्धका जीवनीहरूभित्र प्रस्तुत बुद्धको समग्र जीवनलाई विश्लेषणात्मक ढङ्गले हेरी महत्त्वपूर्ण घटना र प्रस्तुतिलाई मधुर काव्यात्मक अभिव्यक्ति दिएका छन् । यस आलेखमा भने खास गरी सिद्धार्थले बुद्धत्व प्राप्त गरेपछि कहाँ कहाँ गएर केकस्तो करुणादेशना दिए र ककसलाई करुणामय कृपा र उद्धार गरे अनि त्यसले वर्तमान संसारका लागि केकस्तो महत्त्व राख्छ भन्ने कुरा ‘सम्यक् सम्बुद्ध’ महाकाव्यमा जेजसरी व्यक्त भएको छ, त्यसको करुणामूलक ढङ्गबाट विश्लेषण गरिएको छ । महानता प्राप्तिको पहिलो सर्त त्याग हो । सिद्धार्थको त्याग र साधनाबाट आर्जित ज्ञान पञ्चशील, अष्टाङ्ग मार्ग, चार आर्यसत्य आदि वर्तमान विश्वका लागि लाभदायक छन् भन्दै पीडा र गलत मार्गमा परेका व्यक्तिप्रति बुद्धको करुणापूर्ण व्यवहार देखाई गुरु, नेतृत्व र न्यायाधीशको कर्तव्यतर्फ सङ्केत गर्नु प्रस्तुत महाकाव्यको उद्देश्य हो भन्ने कुरा यस लेखमा स्पष्ट पारिएको छ । गुणात्मक अनुसन्धान विधि एवम् पाठविश्लेषणात्मक ढाँचा अवलम्बन गरिएको यस लेखमा गुरु, नेता र न्यायाधीशमा बुद्धमा जस्तै आदर्श, नैतिकता र करुणा हुनुपर्छ भन्ने सारवस्तुलाई लिई प्रस्तुत महाकाव्य रचिएको हो भन्ने कुराको निष्कर्ष निकालिएको छ ।
सलिजो (२०६६) मोहनराज शर्मा (विसं. १९९४–२०७५) द्वारा रचना गरिएको नेपाली उपन्यास हो । प्रस्तुत आलेखमा यस उपन्यासको क्विर÷संशय सिद्धान्तका आधारमा विश्लेषण गरिएको छ । द्वैध लिङ्ग व्यवस्थाभन्दा विशिष्ट एलजिबिटिआईअन्तर्गत पर्ने लेस्बियन, गे, बाइसेक्सुअल, ट्रान्सजेन्डर, इन्टरसेक्स र क्विरका मनोसामाजिक पक्षको अध्ययन र विश्लेषण गर्ने अवधारणाले पछिल्लो समयमा मात्र आंशिक रूपमा मान्यता प्राप्त गरेको छ । साहित्यमा यस्ता पात्रको सकारात्मक रूपमा प्रयोग गर्ने परिपाटी नब्बेको दशकपछि मात्रै सुरु भएको हो । क्विर मनोसामाजिक पक्षलाई हृदयङ्गम गरेर लेखिएको नेपाली उपन्यास सलिजो नारी समलैङ्गिक उपन्यास मात्र नभएर उपन्यासमा समाविष्ट विषय र समयसन्दर्भका कारण क्विर मनोवैज्ञानिक उपन्यासका रूपमा स्थापित भएको छ । समाजद्वारा परित्यक्त र हेय मानिएका पुरुष र स्त्रीलिङ्गभन्दा विशिष्ट लैङ्गिक पहिचान भएका सीमान्तीय पात्रहरूलाई केन्द्रमा राखेर आधुनिक तथा उत्तरआधुनिक शिल्प शैलीका माध्यमबाट औपन्यासिक मूल्य प्रदान गरिएको प्रस्तुत उपन्यास मूलतः लैङ्गिक अल्पसङ्ख्यकको अधिकार र अस्तित्वलाई स्थापित गर्ने सन्दर्भमा महत्त्वपूर्ण पदचाप बनेको छ । फरक मूल्य बोकेको र नेपाली उपन्यास परम्परामा नित्य नवीन यस उपन्यासको सार पहिचान परम्परागत उपन्यास सिद्धान्तका आधारमा विश्लेषणबाट गर्न सकिँदैन । लेखकीय उद्देश्य र मनसायलाई पहिचान गर्नका लागि आधुनिक साहित्य विश्लेषणका सन्दर्भमा ९० को दशकतिर मात्र विकसित भएको क्विर÷संशय सिद्धान्तलाई अवलम्बन गरी कृतिमा अभिव्यक्त क्विरप्रतिको दृष्टिकोण र उनीहरूका क्रियाकलापलाई प्रस्तुत आलेखमा सङ्क्षिप्त रूपमा विश्लेषण गरिएको छ । यसबाट क्विर÷संशय सिद्धान्तका आधारमा साहित्यको विश्लेषण गर्ने आधारशिलासमेत तयार भएको छ ।
प्रस्तुत अनुसन्धानात्मक लेखमा बानिरा गिरी (२००३–२०७८) द्वारा रचित तथा प्रज्ञा आधुनिक कविता (२०७४) मा सङ्कलित ‘अवैध सम्बन्ध’ कविताको लयविधानबारे अध्ययन गरिएको छ । कवितामा अनुबन्धित लयविधानको सैद्धान्तिक अध्ययनका लागि पङ्क्तिविन्यास, समानान्तरता, विचलन, विपरीतता, खण्डीकरण र लेख्यचिह्नको प्रयोगलाई प्रमुख आधार बनाइएको छ । त्यसका लागि पुस्तकालयीय कार्यको उपयोग गरी सामग्री सङ्कलन गरिएको छ । पाठविश्लेषणात्मक अध्ययनविधिको उपयोग गरिएको यो लेख गुणात्मक ढाँचामा रहेको छ । प्राथमिक सामग्रीका रूपमा ‘अवधै सम्बन्ध’ कवितालाई समष्टि विधिको उपयोग गरी लिइएको छ । यस कवितामा लयको प्रवाह सिर्जना गर्ने प्रकृतिका शाब्दिक तथा वार्णिक तथ्याङ्क सङ्कलन गर्दै ती साक्ष्यको निगमनात्मक तथा आवश्यकताअनुसार आगमनात्मक विधिको उपयोग गरी विश्लेषण र मूल्याङ्कन गरिएको छ । द्वितीयक सामग्रीका रूपमा पूर्वीय तथा पाश्चात्य समालोचना सिद्धान्तसँग सम्बन्धित विभिन्न सामग्रीको उपयोग गरी अध्ययन गरिएको यस कवितामा समाविष्ट अनियमित पङ्क्तिविन्यासका कारण विशिष्ट लयप्रवाहको सिर्जना भएको छ । पङ्क्तिविन्यास, समानान्तरता, विचलन, विपरीतता, खण्डीकरण तथा लेख्यचिह्नले कवितामा गति, यति, आरोहअवरोह र पाठकमा विशिष्ट प्रकारको भाव सिर्जना गरी लयोत्पादन हुन पुगेको छ । कवितामा समानान्तरताको आवृत्ति, पदक्रम, अर्थतात्त्विक र प्रयुक्ति विचलन जस्ता प्रयोग र भाषिक एकाइहरूको अनुप्रासका कारण उत्पन्न साङ्गीतिक उतारचढाव हुन पुगी विशिष्ट लयोत्पादन भएको निष्कर्ष यस अध्ययनमा प्रस्तुत गरिएको छ ।
‘फेरि अर्को लड्ढा ध्वस्त हुने छैन’ एकाड्ढीमा विनिर्माणवाद
प्रस्तुत लेख नाटककार गोपाल देवानको ‘फेरि अर्को लङ्का ध्वस्त हुने छैन’ एकाङ्की नाटकमा प्रस्तुत विनिर्माणवादको विश्लेषणमा केन्द्रित छ । विनिर्माणवादमा स्थापित कथा र पात्रलाई नयाँ दृष्टिकोणले हेरिन्छ र नयाँ विचारलाई स्थापित गरिन्छ । प्रस्तुत नाटकमा केकस्तो विनिर्माणवादी समालोचना पद्धतिको प्रयोग गरिएको छ भन्ने कुराको विश्लेषण यस लेखमा गरिएको छ । सामग्री विश्लेषणका क्रममा निगमनात्मक विधिअनुसार विनिर्माणवादको स्थापित सिद्धान्तका आधारमा व्याख्यात्मक र विश्लेषणात्मक विधिको प्रयोग गरी प्रस्तुत लेखलाई पूर्णता दिइएको छ । प्रस्तुत लेख तयारीका क्रममा प्राथमिक सामग्रीका रूपमा नाटककार गोपाल देवानको सन्तापको धून (२०७६) नाटकसङ्ग्रहभित्र समाविष्ट ‘फेरि अर्को लङ्का ध्वस्त हुने छैन’ एकाङ्की नाटकलाई लिइएको छ भने द्वितीयक सामग्रीका रूपमा यस एकाङ्की नाटकमाथि प्रकाश पारी लेखिएका लेखहरू तथा विनिर्माणवादी चिन्तनका बारेमा प्रकाश पारी लेखिएका सामग्रीहरूको उपयोग गरिएको छ । पौराणिक सभ्यताको कथालाई विनिर्माण गरी स्वैरकल्पनाका माध्यमबाट वर्तमान युगका विकृति तथा विसङ्गतिको चित्रण गरिएको प्रस्तुत एकाङ्की नाटकमा नारीवादी चेतनाको समेत अभिव्यक्ति भएको पाइन्छ । अतः यो एकाङ्की नाटकमा कथावस्तु पात्र तथा उद्देश्यमा विनिर्माणवादको संयोजनका माध्यमबाट वर्तमान युगका जटिलतालाई सुन्दर रूपमा प्रस्तुत गरिएको एकाङ्की नाटक हो भन्ने निष्कर्ष यस लेखको विश्लेषणबाट निकालिएको छ ।
प्रस्तुत लेखमा लैङ्गिक समालोचनाको सिद्धान्तको केन्द्रीयतामा पद्मावती सिंहको समानान्तर आकाश उपन्यासको विश्लेषण गरिएको छ । समानान्तर आकाश उपन्यासमा लैङ्गिक सचेतताका केकस्ता सूचकहरूको प्रयोग गरिएको छ भन्ने शोधप्रश्नको परिपूर्ति गर्नाका निम्ति यो अध्ययन गरिएको हो । लैङ्गिक समालोचनाको सैद्धान्तिक पर्याधारलाई आधार मानी प्राथमिक एवम् द्वितीयक स्रोतका सामग्रीको उपयोग गरी गुणात्मक र पाठविश्लेषणात्मक शोधविधि अपनाई यस लेखलाई पूर्णता प्रदान गरिएको छ । पितृसत्ताको समानान्तरतामा मातृसत्ताको स्थापना, शरीर र स्वको चेतनाविकास तथा महिला र पुरुषको सहकार्यात्मक सम्बन्धमा जोड गरी तीनओटा मानदण्डका आधारमा उक्त उपन्यासको मूल्याङ्कन यस लेखमा गरिएको छ । मानवीय श्रेष्ठतालाई कलङ्कित तुल्याउने लैङ्गिक विभेद र उत्पीडनलाई किनाराकृत गरी इमानदारी र जवाफदेहिताका साथ पुरुषले महिलाको र महिलाले पुरुषको अस्तित्व र अस्मितालाई स्विकार्ने, एउटा पक्षले अर्को पक्षलाई हार्दिक प्रेम गर्ने, आपसी समन्वय र सहकार्यमा जीवन बिताउने तथा उत्पन्न हरेक समस्यालाई विवेकसम्मत तरिकाले आपसी छलफलबाट समाधान खोज्ने जस्ता कुराहरूलाई उक्त कृतिमा सर्वोपरि महत्त्व दिइएको छ । उपर्युक्त प्रकृतिको आचरण र व्यवहार महिला र पुरुष दुवैले अवलम्बन गर्दा समाजबाट लैङ्गिक विषमता हटी सामाजिक समता कायम भई समतामूलक समाजको स्थापना हुने र त्यस कार्यले समग्र मानव जीवनमूल्य र मानवीय श्रेष्ठता कायम भई लोकहित हुने सचेततासम्बन्धी विचारको सम्प्रेषण यस उपन्यासमा गरिएको एवम् यस्तो लोककल्याणकारी विमर्शलाई प्रभावान्वितिपूर्ण ढङ्गले पाठकसमक्ष पुर्याउने कलात्मक र सिर्जनात्मक सामथ्र्य उपन्यासकार पद्मावती सिंहमा रहेको तथा बौद्धिक वर्ग लैङ्गिक समानता र समताका निम्ति प्रतिबद्ध रहनुपर्ने सार प्राप्त हुनुलाई यस लेखको निष्कर्षात्मक प्राप्तिका रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ ।
नेपाली नाट्यपरम्परामा नारी नाटककारको उपस्थिति नेपाली नाटकको आधुनिक कालमा आएर मात्र देखिएको पाइन्छ । नेपाली एकाङ्की क्षेत्रमा २०११ सालबाट र पूर्णाङ्की नाटकमा २०१५ सालबाट मात्र नारी नाटककारको उपस्थिति देखिन्छ । प्रस्तुत लेखमा उद्देश्यमूलक रूपमा नारी नाटककारका नाटक–एकाङ्कीको चयन गर्दै तिनमा रहेका लोकविश्वासको अध्ययन विश्लेषण गर्दा ती नाटकहरूमा लोकविश्वासको व्यापक प्रयोग पाइन्छ । लोकजीवनको आरम्भसँगै लोकविश्वासको आरम्भ भएको हो । अदृश्य शक्तिलाई बढी महत्त्व दिएर हरेक भयबाट मुक्त हुनकै लागि अथवा अशुभबाट शुभको मार्ग पहिल्याउँदै त्यसको निदानात्मक कार्यान्वयनका लागि अनेक धार्मिक तथा सांस्कृतिक क्रियाकलापमा आधारित लोकविश्वास सिर्जित र प्रचलित पाइन्छन् । यस लेखमा सावित्री पोखरेलको कलंकी समाज (२०५०) र विचलित वर्तमान नाटक, सुधा त्रिपाठीको निःश्वासका गुजुल्टाहरू (२०५५) एकाङ्कीसङ्ग्रहमा समावेश उनी फर्कंदिनन् कि ! एकाङ्की, जयन्ती ‘स्पन्दन’ र विजया ‘स्मृति’ को संयुक्त लेखनमा प्रकाशित दिदीबहिनी (२०६३) एकाङ्कीसङ्ग्रहमा समावेश चेतना, जागा नहोऊ, सुत र जीवनस्रोत एकाङ्कीको लोकविश्वाससँग सम्बन्धित मान्यताका आधारमा अध्ययन र विश्लेषण गरिएको छ । साहित्यमा जीवनजगतको प्रतिबिम्ब प्रकट हुने हुँदा लोकविश्वासको प्रयोगविना जीवनको वास्तविकता बोध गराउन कठिन हुन्छ । लोकको विश्वास, आस्था र पत्यार नै लोकविश्वास हो भन्ने सैद्धान्तिक मान्यतालाई लिएर नारी नाटककारका नाटक, एकाङ्कीको निगमनात्मक विधिद्वारा विश्लेषण गरिएको छ । नारी नाटककारका नाटकमा विविध प्रकारका लोकविश्वासको प्रयोग देखिनुका साथै समयसान्दर्भिक कतिपय लोकविश्वासहरू जस्तै लैङ्गिकताप्रति नकारात्मक अर्थ राख्ने लोकविश्वासहरू र अन्धविश्वासहरू परिवर्तित हुँदै जानुपर्ने चेतनाले युक्त रहेका छन् भन्ने निष्कर्ष निकालिएको छ ।
समयको नदीमा आउने बाढीको इतिहास दजला, फरात त्यो सुमेरियन सभ्यताभन्दा पनि धेरै पुरानो हो, सायद ती नदीको त्यही प्राचीन जलप्रलयाग्निले त्यहाँका बासीलाई ककेसियन बनाएको पो हो कि ? नदीमा मात्र होइन औँसी, पूर्णे, चन्द्रमाको गुरुत्वाकर्षणको परिणाम सागरमा समेत र अझै सागर मात्र पनि कहाँ हो र त्यही गुरुत्वाकर्षणले सायद मानव रक्तसागरमा पनि अज्ञात, अनिर्धारित औँसी, पूर्णे ज्वारभाटा ल्याइदिन्छ ।
सञ्चारका विभिन्न माध्यमबाट व्यापक तथा विविध पाठक, दर्शक तथा श्रोतासमक्ष सूचनाको सम्प्रेषण गर्ने समष्टिगत प्रक्रिया नै आमसञ्चार हो । यो आमसञ्चारको काम अहिले इतिहासमै सर्वाधिक अनिश्चिततामा फसेको यस क्षेत्रका अभ्यास तथा अनुसन्धानकर्ताहरूले अनुभव गरिरहेका छन् । यसका पछाडि मूलतः सञ्चारप्रविधिमा आएको प्रतिमान परिवर्तन सर्वप्रमुख कारकको रूपमा देखा परेको छ । यसै पनि ऐतिहासिक रूपमा अलगावको अनुभूति गरिरहेका श्रमजीवी सञ्चारकर्मीहरूमा यो प्रतिमान परिवर्तनले थप मार पारेको स्पष्ट छ । आफ्नो व्यक्तित्व, समाज र कार्यबाट छट्टिएको वा एकान्तिएको कारणले आफूलाई शक्तिहीन र मूल्यविहीन ठान्ने अवस्थामा पुर्याउने गरी सामाजिक, आर्थिक, राजनीतिक वा मनोवैज्ञानिक कारणले आफैँ वा अरूबाट अलग्गिने वा टाढिने प्रक्रिया नै अलगाव हो । यो प्रक्रियाले आमसञ्चारका श्रमजीवीलाई अहिले अलगावको भावनाबाट थप ग्रस्त पारेको छ । विश्व पुँजीवाद र यसको नाफाउन्मुख चरित्रले विश्वव्यापी सञ्चारमाध्यमलाई उत्पादनका साधनको रूपमा प्रयोग गर्दछ र त्यसमा कार्यरत सञ्चारकर्मीहरूको शोषण गरी अतिरिक्त मूल्यको सिर्जना गर्दछ । विश्वका एक प्रतिशत धनाढ्यको मातहतमा विश्वभरका मानिसको भन्दा दोब्बर सम्पत्ति छ । विश्वको कुल सम्पत्तिको आधाभन्दा बढी हिस्सा आठ जनाको हातमा छ । यीमध्ये छ जना अमेरिकी हुन् जसमध्ये पनि चार जना आम सञ्चारमाध्यमका मालिक हुन् । विश्वका १० प्रतिशत मानिससँग विश्वको ७६ प्रतिशत सम्पत्ति छ र यसको आधा त आम सञ्चारमाध्यमका मालिकहरूकै छ । आमसञ्चार कम्पनीहरूले नाफा कमाइरहँदा यिनका कर्मचारीहरू गरिबी र बेरोजगारीको सिकार बनिरहेका छन् । आधुनिक प्रविधिको प्रयोग र नाफामुखी प्रवृत्तिका कारण प्रत्येक वर्ष यिनमा कार्यरत कामदारहरू अलगाव (एलिनेसन) को सिकार हुँदै छन् । यो प्रवृत्ति नेपालको हकमा पनि दृष्टिगोचर हुन्छ । द्वितीयक तथ्याङ्क प्रयुक्त यस लेखमा सञ्चारमाध्यम र तिनका श्रमजीवीहरूको वर्तमान अवस्था र अलगावको थप प्रभावलाई श्रमजीवी पत्रकारसमेत रहेका दार्शनिक कार्ल मार्क्सको अलगावको सैद्धान्तिक कोणबाट विवेचना गरिएको छ ।.यसअनुसार.अलगावको प्रक्रियालाई सम्बोधन गर्ने यथोचित विकल्प समयमै नखोज्ने हो भने आमसञ्चारका क्षेत्रमा रहेको वर्तमान द्वन्द्वात्मक श्रमसम्बन्धमा मात्र परिवर्तन आउने नभई समग्र आमसञ्चार जगत् नै नयाँ प्रतिमान परिवर्तन (प्याराडाइम सिफ्ट) को साक्षी हुनुपर्ने चुनौती देखिएको छ ।
‘हेछाकुप्पा’ लोककथामा अभिव्यक्त लोकविश्वास
प्रस्तुत लेख हेछाकुप्पा लोककथामा अभिव्यक्त लोकविश्वासको विश्लेषणमा केन्द्रित रहेको छ । हेछाकुप्पा किराँती धार्मिक संस्कृति, सामाजिक रहनसहन र लोकव्यवहारसँग सम्बन्धित किराँती समुदायमा प्रचलित लोककथा हो । यस कथामा किराँती समाजमा परम्परादेखि चलिआएका थुप्रै मान्यता र विश्वास अभिव्यक्त भएका छन् । लोकसमाजमा पुरातन समयदेखि चलिआएको मान्यता र विश्वासलाई लोकविश्वास भनिन्छ । यसमा आदिम समयदेखि प्रचलनको रूपमा रहेका आस्था र समाज सञ्चालन गर्ने लोकविचारको समुच्चय रहेको हुन्छ । प्रस्तुत लेख तयार पार्न प्राथमिक सामग्री क्षेत्रीय अध्ययन विधिबाट र सहयोगी द्वितीयक सामग्री पुस्तकालय कार्यबाट सङ्कलन गरिएको छ । सामग्री विश्लेषणका लागि मुख्यतः पाठविश्लेषण विधिको प्रयोग गरिएको छ । हेछाकुप्पा लोककथामा किराँती समाजका मृत्युसंस्कार, विवाहपद्धति, नाक्छोङको धार्मिक र सामाजिक योगदान, मुन्धुमको महत्त्व र भूमिका तथा विभिन्न प्राकृतिक स्थल, वनस्पति आदिको उत्पत्ति र स्वाद जस्ता विषयमा रहेको लोकविचार र मान्यता अभिव्यक्त भएका छन् । किराँती समाजमा प्रचलनमा रहेका दर्जनौँ लोकविश्वासलाई कथावस्तु, पात्र र विचारका रूपमा प्रस्तुत गरिएको यो लोककथा लोकआस्था र मान्यताको अभिव्यक्तिका दृष्टिले सशक्त रहेको निष्कर्ष प्रस्तुत शोधलेखमा निकालिएको छ ।
नेपालमा भाषाहरूको तथ्याङ्कको आधिकारिक स्रोत जनगणना नै हो । जनगणना २०२१ अनुसार नेपालमा १२४ मातृभाषाहरू छन् जुन चार प्रमुख भाषापरिवारहरूमा वर्गीकृत भएका छन्, जस्तै : भारोपेली, भोटबर्मेली, आग्नेय र द्रविडसहित एक कुसुन्डा भाषा र नेपाली साङ्केतिक भाषा पनि प्रयोग भएको देखिन्छ । यो लेखमा जनगणना (२०२१) मा आधारित भएर नेपालका भाषाहरूको भाषिक परिवार र तिनका अन्य उपशाखाहरूका बारेमा जानकारी दिने काम गरिएको छ । जनगणनामा उपलब्ध तथ्याङ्कलाई विभिन्न समाजवैज्ञानिक सिद्धान्त र अनुसन्धानका आधारमा रहेर विश्लेषण पनि गरिएको छ । अध्ययनअनुसार भाषिक जीवन्तता र भाषा प्रयोगका विभिन्न स्तरहरू मूल्याङ्कन गर्दा ४७.६% मातृभाषाहरू मात्र सुरक्षित देखिन्छन् । नेपालमा लगभग ११७ जति भाषाहरू दोस्रो भाषाको रूपमा बोलिन्छन् भने अङ्ग्रेजी र हिन्दी भाषा पनि त्यतिकै प्रयोग भएको देखिन्छ । यो जनगणनामा सम्मानस्वरूप पहिलो पटक पुर्खाको भाषा पनि रेकर्ड गरिएको थियो जसले भाषिक पहिचानका साथै भाषा परिवर्तन र प्रवृत्ति बुझ्नमा भाषिक सम्पर्क र द्विभाषिकताको अवस्था पनि देखाएको थियो । यहाँ बोलिने ७२ वटा भोट–बर्मेली मातृभाषाहरूले कुल जनसङ्ख्याको १६.६% मात्र प्रतिनिधित्व गर्छन् भने ८३% भन्दा बढी मानिसहरूले मातृभाषाको रूपमा भारोपेली भाषाहरू बोल्छन् । यो जनगणनाले सन् २०११ मा गणना गरिएका के ही गैर–आदिवासी भाषाहरूलाई समावेश गरेको छैन भने नयाँ १२ वटा भाषालाई मातृभाषाका रूपमा नामकरण गरी मान्यता दिएको छ । यद्यपि वास्तविक तथ्याङ्क थाहा पाउन छुट्टै भाषिक जनगणना आवश्यक छ । नेपालमा हाल भइरहेको भाषिक सम्पर्क र अपसरणको प्रभावले भाषा प्रयोगको स्थितिमा निकै परिवर्तन देखिएको छ । भाषाहरूको अभिलेखीकरणका साथै बाह्य र भित्री रूपमा सम्पर्कका कारणले पर्ने प्रभावको बारेमा अनुसन्धान गर्नुपर्ने कुराको महत्त्वलाई यस लेखमा देखाइएको छ ।
एक पालुवा अनेकौँ याम उपन्यासमा सामाजिक संरचना
प्रस्तुत लेख एक पालुवा अनेकौँ याम उपन्यासमा कालखण्डविशेषको नेपाली सामाजिक संरचनाका कुन कुन पक्षहरूले केकसरी अभिव्यक्ति पाएका छन् भन्ने मूल प्राज्ञिक जिज्ञासाको समाधानमा केन्द्रित छ । गुणात्मक प्रकृतिको प्रस्तुत अध्ययनमा साहित्यको समाजशास्त्रीय अध्ययनार्थ विकसित प्रमुख सैद्धान्तिक प्रस्थापनाहरूमध्ये सामाजिक संरचनालाई कृतिविश्लेषणको मुख्य आधार बनाइएको छ र त्यस क्रममा मूलतः माक्र्सवादको ऐतिहासिक भौतिकवादी तथा रेमन्ड विलियम्सको सांस्कृतिक भौतिकवादी मान्यतालाई अवलम्बन गरिएको छ । त्यसअनुसार सामाजिक बनावट, आर्थिक, शैक्षिक तथा प्रशासनिक स्थिति, वर्गीय सम्बन्ध, सांस्कृतिक परिप्रेक्ष्य, जातीय सम्बन्ध एवम् लैङ्गिक सम्बन्धलाई पाठगत तथ्य विश्लेषणको प्रमुख पर्याधारका रूपमा तय गरिएको छ । लेखको अन्त्यमा प्रस्तुत उपन्यासले राणाकालीन अन्तिम प्रहरको मूलतः पूर्वी तराई एवम् राजधानी काठमाडौँको सामन्तवादी विभेदले ग्रस्त नेपाली समाज र संस्कृतिलाई प्रकाश पारेको निष्कर्ष निकालिएको छ र त्यस बेला मिश्रित ढाँचाको स्वरूप लिँदै गरेको तद्स्थानिक नेपाली सामाजिक संरचनाको निरूपण गर्दै तत्कालीन समाज रूपान्तरणको प्रक्रियालाई पनि उल्लेख गरिएको छ ।