बायुङ राई स्यान्तिवा (पहिचान) निर्माण प्रक्रियामा तुम्लोको भूमिका - Rai, Kishor (Kirat Pragya किरात प्रज्ञा, 2026)
बायुङ राईको स्यान्तिवा (पहिचान) निर्माणको निम्ति तुम्लो (मुन्दुम) को महत्वपूर्ण भुमिका हुन्छ । विश्वमानचित्रमा र किराती समुदायभित्र ‘बायुङ राई’ भनी पहिचान गराउने मौलिकताको आधार तुम्लोले नै निर्माण गर्दछ । लेखमा बायुङ राईहरूको मौलिक स्यान्तिवा निर्माणमा तुम्लोको भुमिका के–कस्तो हुन्छ भन्ने कुराको वर्णानात्मक रूपमा उजागर गरेको छ । उत्पत्तिकालदेखि मौखिकरूपमा पुस्तान्तरण र प्रचलित हुँदै आएको तुम्लोको विषयवस्तुहरूलाई विश्लेषण गरिएको छ भने तुम्लोलाई बायुङ राई स्यान्तिवाको मुख्य मियोको रूपमा पनि स्थापित गरिएको छ । अध्ययन क्षेत्रमा सञ्चालित तुम्लो सम्बद्ध काजकार्जेहरूमा प्रत्यक्षरूपमा सहभागी भई आवश्यक सुचनाहरू सङ्कलन गरिएको छ । मुख्यगरी सारिखाउमा (पितृकार्जे) रफुङलाम (विवाह) लगायतका विविध जीवन संस्कारहरूको प्रत्यक्ष अवलोकनमार्फत सङ्कलन गरिएको छ । सङ्कलित सुचनाहरूमा विश्व ब्रम्हाण्डको सृष्टि, मानव उत्पत्ति, बायुङ राईको पुर्खाको उत्पत्ति, बायुङ राईको सभ्यताको विकास, संस्कार संस्कृतिहरूको उत्पत्ति र विकास, विविध मूल्यमान्यताहरूको विकासलगायतका सुचनाहरू प्राप्त भएका छन् भने सुचनाहरूको थप स्पष्टता र व्याख्याका निम्ति नक्स, झाम्चा, ङाबुचा/ङामुचा, तुम्लोचालगायतका मुन्दुम सम्बद्ध विद्धत् व्यक्तित्वहरूसँग थप कुराकानी र संवाद गरिएको छ । फलस्वरूप तुम्लोको पवित्रता, अक्षुण्णता, आध्यत्मिकता, शक्ति, दर्शन, महत्व, वस्तुनिष्ठता आदि जस्ता विषयसम्बन्धी सुचना प्राप्त हुनाका साथै तुम्लोप्रतिको बायुङ राईहरूका मौलिक दृष्टिकोण पनि प्राप्त भएको छ । बायुङ राईको स्यान्तिवा निर्माणमा तुम्लोको मुख्य आधार हो । तुम्लो र स्यान्तिवा एक आपसमा नङ र मासुजस्तै परिपूरक सम्बन्ध रहेको छ । तुम्लोले स्यान्तिवा निर्माणमा ऐतिहासिक उत्पत्ति र भूगोल, लो (भाषा) र मौखिक पातुम्री (परम्परा), सामाजिक संरचना, परम्परागत संस्था र निर्णय प्रक्रिया, बायुङ राईको स्वनामकरण र स्वनिर्माण आदि विषयमा भूमिका खेल्दछ ।