तीन बराबर पाँच कथामा सामाजिक तथ्य - एटम Atom, नेत्र Netra (Kaladarpan कलादर्पण, 2025)
प्रस्तुत लेखमा केशवराज ज्ञवालीको ‘तीन बराबर पाँच’ कथालाई कार्यपीठिकाका रूपमा लिएर यसमा अभिव्यक्त सामाजिक तथ्यहरूले पात्रका जीवनमा पारेका प्रभावहरूको निरूपण गरिएको छ । सामाजिक तथ्य भनेको व्यक्तिभन्दा बाहिर रहेर समाजलाई निर्माण एवम् नियन्त्रण गर्ने परिवार, धर्म, शिक्षा, सामूहिक मूल्य, सामाजिक प्रवाह, चेतना आदिको समष्टि शक्ति हो । ‘तीन बराबर पाँच’ कथामा आएका घटनाशृङ्खला, पात्रहरूको क्रियाकलाप र चिन्तन तथा विचारधारासित जोडिएर यसको परिवेशले भौगोलिक, प्राकृतिक, सामाजिक, सांस्कृतिक पहिचानको सूक्ष्म अवलोकन गर्दै स्थानीयतालाई नेपालव्यापी कार्यपीठिका बनाएको सन्दर्भ स्थापित गर्नु यस लेखको उद्देश्य हो । यसमा सामाजिक तथ्यका आयामहरूका आधारमा ‘तीन बराबर पाँच’ कथाको अध्ययनका निम्ति दुर्खिम (सन् १९५१, १९६० र १९८२) का आधारभूत मान्यतालाई सैद्धान्तिक ढाँचाका रूपमा अवलम्बन गरी गुणात्मक शोधअन्तर्गत उक्त कथाको पाठगत विश्लेषण गरिएको छ । यस क्रममा कथामा प्रयुक्त सामाजिक तथ्यको मूल्याङ्कनका निम्ति समाजमा जैविक र यान्त्रिक सङ्घीभाव सिर्जना गर्ने भौतिक सामाजिक तथ्य र अभौतिक समाजिक तथ्यका दुई ओटा उपकरणलाई विश्लेषणको आधार बनाइएको छ । यस लेखमा नेपाल र अमेरिकामा छुवाछुत एवम् रङलाई विभेदको कारण बनाई मान्छेले मान्छेलाई उत्पीडन, अन्याय र दलनमा पारी गरेको उपहासको खोजी गरिएको छ । ‘तीन बराबर पाँच’ कथामा समाजिक तथ्यहरूको प्रयोग गरेर कथाकारले प्रशासनिक सत्ता र सामाजिक मूल्यमान्यतालाई निरन्तरता दिने रूढ तथा विभेदमूलक चिन्तनले समाजका किनारीकरणमा परेका उत्पीडित जाति र रङका मान्छेलाई जीवनसङ्घर्षमा न्याय, समानता र अधिकार दिनाको साटो हत्या, आत्महत्या एवम् रुग्ण अवसादको अवस्थामा पु¥याउँछन् भन्ने निष्कर्ष निकालिएको छ । यसले गर्दा केशवराज ज्ञवालीको ‘तीन बराबर पाँच’ कथाका सामाजिक तथ्यहरूले वर्तमान सन्दर्भमा समाजलाई एकीकृत, सामञ्जस्यमूलक र शक्तिशाली बनाउनुभन्दा पनि प्रभुत्वशाली वर्ग, जाति, र रङका मान्छेको सेवा गर्ने र अन्यलाई जीवनबाटै पलायन हुन बाध्य पार्ने यथार्थलाई जीवन्त एवम् संवेदनशील ढङ्गले सम्प्रेषण गर्न सकेको देखिन्छ ।