HISAN: Journal of History Association of Nepal
HISAN: Journal of History Association of Nepal is the official multidisciplinary Research, Peer-Reviewed Journal of the History Association of Nepal. It has been publishing articles of the concerned faculty researchers annually.
A Historical Perspective Study of Yakthung Mangena Mundhum
This study explores the profound knowledge inherent in the Mangena Mundhum, a significant genre of Mundhum that encapsulates ancestral memories, migratory journeys, and settlement patterns spanning centuries. As a crucial link to the Yakthung dynasty, Mangena rituals practice connects the Yakthung people to their origins, culture, rituals, belief systems, and worldview. Through this lens, the research seeks to illuminate the ancient history and cultural legacy of the Yakthung lineage. Shaped by power dynamics and vested interests, Nepali historiography often lacks authentic sources, particularly for the prehistoric era. This gap has left scholars reliant on fragmented and uncertain evidence. The study adopts an ethnomethodological approach to address these limitations, integrating exploratory, analytical and ethnographic methods, including literature reviews and firsthand observations of rituals and events. Recognized as a legitimate historical repository, Mangena an ancient oral tradition of the Yakthung community offers invaluable insights into Yakthung prehistory. By analyzing the cultural and historical narratives embedded in Mangena, this research contributes to a deeper understanding of Yakthung heritage and addresses significant gaps in Nepal’s historical record.
A Historical Analysis of the Caste System: Origins and Evolution
This study provides a comprehensive historical analysis of the caste system, focusing on its origins, evolution, and global impact. Originating from ancient Indian society, the caste system initially arose from the division of labour, categorizing people into groups based on occupation and birth. Over time, the system became more complex, influenced by social, economic, and political factors, and spread across South Asia, impacting neighboring regions like Nepal. Although much research has been conducted on the caste system, significant gaps remain, particularly regarding its early development, the socio-political dynamics shaping its structure, and its comparative role in other ancient civilizations such as Greece, Rome, Egypt, etc. This study aims to fill these gaps by exploring not only the Indian context but also drawing parallels with other societies. By employing a qualitative research approach and utilizing secondary sources, this study examines how caste was shaped by occupation, inter-caste relationships, and regional variations, with particular attention to the colonial and post-colonial perspectives. The research further situates the caste system within global frameworks of social hierarchy, highlighting its enduring influence on contemporary societies. This historical exploration seeks to enhance understanding of caste, emphasizing its significance as both a social identity and a mechanism for asserting rights within hierarchical structures.
Comparison between Unitary and Federal System
The title 'Comparison between Unitary and Federal System' is the focus research topic for the critical analysis of the Comparative Politics or political race to sustain in the lens of unitary and federal systems. The objective of this research is to generate a political ideology based on the unitary and federal system and its base foundation and fundamental understanding of politics. To conduct this research in terms of methodological paradigm. Where, the secondary data and information have been taken from the various scholarly works, based on Unitary and Federal, such as the different forms of unitary and federal systems based on their origin, design and jurisdiction and the types of government and constitution. There are many merits and demerits of unitary government. It is useful in the term that rules and regulations in this government system remain consistent and equal throughout the country
Social Activation of the Khambu Ethnic in Nepal's Indigenous Movement
The paper analyses the social and political movement of Khambu communities of Nepal, focusing on historical political and cultural perspectives. It brings into light the essential causes and consequences of the rise and settlement of all ethnic movements in Nepal. The paper argues that the ethnic group of Eastern Nepal known as the Khambu, due to historical changes, has transitioned from a revivalist movement to a national autonomy movement. Understanding the Khambu people's position concerning other ethnic groups in Nepal and their effects outside of the country will be beneficial. The paper is presented inductively and the choice of methodology is qualitative.
Problems and Opportunities of Girls' Education (A Case Study Namobudda Kavre)
Namobuddha is a significant Buddhist pilgrimage site located in Kavre District, Nepal. The main objective of this research was to understand the perception of people regarding problems and opportunities for girl’s education in this location. Interview, method schedule questionnaire, and observation method were applied to collect data from respondents. Data analysis was done through MS Excel. The development of the country is being presented with both opportunities and problems as a result of the recent major advancements in girls' education in Nepal. The government's dedication to advancing gender equality and international aid programs have made it easier for girls to access education. Positive results of these efforts include rising enrolment rates and shrinking the gender gap in primary and secondary education. Giving girls access to high-quality education gives them the knowledge and skills they need to make a significant contribution to society and end the cycle of poverty. Despite the advancements, obstacles still stand in the way of girls' education in Nepal being fully realized. Boys' schooling is frequently given priority over girls by sociocultural norms that are firmly anchored in traditional practices. Girls' access to school is still being hampered by early marriage, gender-based violence, and a lack of knowledge about the advantages of education. Girls' educational possibilities are disproportionately impacted by the poor infrastructure, scarce resources, and lack of trained teachers in remote rural locations. To overcome these obstacles and provide equal educational opportunities for everyone, the government, communities, and NGOs must work together.
Endangered Hayu Culture in Nepal; Historical Legacy of Marginalization
This paper explores the rich cultural history of the Hayu people of Nepal, emphasizing the significant impact of their ongoing marginalization. Officially recognized by the Nepalese government as one of the most vulnerable ethnic groups, the Hayu face numerous social, economic, and political challenges. These issues are deeply rooted in systemic discrimination, notably the caste hierarchy formalized by the 1854 AD Civil Code, which labelled the Hayu as "Masinya Matawali" or enslaveable alcohol drinkers. This historical marginalization has contributed to restricted access to education, employment, and essential services for the Hayu community. Drawing from both historical and contemporary data, this paper examines the intersection of Hayu cultural identity, marginalization, and survival. It highlights briefly their unique language, traditions, and clan systems while stressing the urgent need for reforms to protect their cultural heritage and improve their living conditions. The study aims to provide a deeper understanding of ethnic marginalization in Nepal and advocate for inclusive policies for all indigenous minorities and endangered.
भट्टारक महायोगी मिलारेपा र नेपाल सम्बन्ध
नेपालको रसुवा नजिकै तिब्बतको सीमाना केरुङ क्षेत्रको क्याङाचा भन्ने ठाउँमा सन् १०५२ मा जन्मेका थोपागा तिब्बती भाषामा सुन्दैमा आनन्द लाग्ने) सिद्ध महायोगी भट्टारक मिलारेपाको नामले प्रसिद्ध भएका थिए । उनले नेपालका विभिन्न पहाडी र हिमाली क्षेत्रहरुमा साधना गरेका थिए । तिब्बतमा जन्मेर नेपालका विभिन्न स्थानमा साधना गरेका मिलारेपाका कारण नेपाल र तिब्बत लगायतका विभिन्न क्षेत्रहरुमा बुद्ध धर्मको विकास र विस्तारमा सघाउ पुगेको थियो । उनका कारण नेपाल–तिब्बत–चीन तथा बुद्ध धर्म मान्ने मानिसहरुका बीच सम्बन्धको नयाँ आयाम थपिएको थियो । यसको प्रभावकै कारण प्राचीनकालदेखि कायम रहेको नेपाल र तिब्बत बीचको सम्बन्धमा धार्मिक सम्बन्धको विस्तार हुन गई यो सम्बन्ध नयाँ उचाइमा पुगको थियो ।
नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी माओवादीको वि.सं.२०५२ देखि २०६२ सम्मको भारतनीति
प्रस्तुत लेख नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी माओवादीको शशस्त्र विद्रोहको समय बि.सं.२०५२ देखि २०६२ सम्म भएको भारतनीतिमा केन्द्रीत रहेको छ । विगत लामो समयदेखि नै नेपालले असंलग्न परराष्ट्र नीति अपनाउदै आएको छ । परराष्ट्रनीति निर्धारण गर्ने कार्यमा सरकार, बिदेशमामिलाका विज्ञहरू आदि संलग्न रहेका हुन्छन् । दलीय रजनीति अगालेको देशमा संसद र सरकार राजनीतिक दलहरूबाट निर्माण गरिएका हुन्छन् । यसअर्थमा बिदेशनीति निर्माणमा दलहरूको महत्वपूर्ण भूमिका रहेको हुन्छ । नेपालको बिदेशनीति निर्माणमा संसदमा प्रतिनिधित्व गर्दै आएको माओवादी दलको पनि महत्वपूर्ण भूमिका रहँदै आएको छ । नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी माओवादीले बि सं.२०५२ साल देखि २०६२ सम्म भूमिगत रही शशस्त्र द्वन्दमा रहेका बेला भारत विरोध नीति अगाडि सारेको थियो । माओवादीले शशस्त्र संघर्ष सुरु गर्ने समयमा जनतन्त्रको मुद्धा बोकेको थियो । संघर्ष सुरु गरेपछि राष्ट्रिय स्वाधिनता र जनतन्त्रका मुद्धालाई सँगसँगै लैजाने कुरा उल्लेख ग¥यो । पछि फुन्टीवाड बैठकबाट राष्ट्रिय स्वाधिनताको मुद्धालाई प्राथमिकता दिने भन्दै भारतसँग सुरुङ युद्ध गर्ने कुरा उल्लेख ग¥यो । तर त्यो पार्टीका केही प्रमुख नेताहरू भारतमै बसेर नेपालमा शशस्त्र यद्ध सञ्चालन गरिरहेका थिए । त्यो समयमा भारतमा केही माओवादी नेताहरू प्रकाउ परेपछि भारतलाई घुक्र्यााउन माओवादीले भारत विरोधी अभिव्यक्ति दिनुलाई विदेश नीतिमा रहेको अस्पष्टता देखिन्छ । यस विषयमा खोज र अध्ययनको गर्नु नै प्रस्तुत लेखको उद्देश्य रहेको रहेको छ । पछि माओवादी प्रतिबन्धित रहेकै र राज्यले आतङ्ककारी घोषणा गरेकै अवस्थामा सातदल र माओवादी बीच तत्कालिन राजा ज्ञानेन्द्रको शासन विरुद्ध संयुक्त संघर्ष गर्ने निर्णय पछि १२ बुदे सहमति भयो । १२ बुदे सहमति पनि भारतमै भएको थियो । वि.सं.२०५२ सालदेखि वि.सं.२०६२ सम्म माओवादी भारत परस्त रहेपनि सिद्धान्त र व्यवहारमा भने अन्तरबिरोध रहेको देखियो । गुणात्मक विधिमा आधारित रहेको यस लेखमा माओवादीका दस्तावेज, विज्ञहरूसंगका गहन अन्तरबार्ता, प्राथमिक स्रोतका रुपमा उपयोग गरिएका छन् भने पुस्तक, पत्रपत्रिकामा प्रकाशित लेखरचना द्वितीय स्रोतका रुपमा प्रयोग गरिएका छन् ।
नेपाल विश्वविद्यालयको अवधारणा तथा प्रस्तावित कार्ययोजना २०८१
नेपालको शैक्षिक पृष्ठभूमि तथा उच्च शिक्षाको इतिहास धेरै लामो छ । प्राचीन कालमा वैद्धिक शिक्षा, संस्कृत शिक्षा तथा गुरुकुल शिक्षा प्रचलित थियो जसलाई पाठशालामा नभई मठमन्दिर, मस्जिद, तथा गुम्बाहरूमा संचालन गरिन्थ्यो । क्रमश पछि केही सम्पन्न वर्गले गुरुको घर आगनमा बसी शिक्षा आर्जन गर्न थाले । यसैगरी मध्यकालमा वौद्ध शिक्षामा विशेष जोड दिएको पाइन्छ भने लिच्छिवीकालमा वेद व्यास कला र संस्कृति तथा सैनिक र प्रशासनिक शिक्षाको विकासमा जोड दिएको देखिन्छ । आधुनिक नेपालको पूर्वाद्धमा सैनिक शिक्षामा जोड दिएको पाइन्छ । यसै क्रममा पृथ्वीनारायण शाहले वि.सं. १८२६ मा भक्तपुर विजय गरेपछि आधुनिक काल शुरु हुन्छ र नेपालको एकीकरण सफल पार्न सैनिक शिक्षा तथा सेना सुदृढीकरणमा विशेष जोड दिइन्छ । यस बाहेक धर्म संस्कृति र परम्पराको संरक्षण तथा संस्कृत शिक्षामा सामान्य हरहिसाब र फारसी शिक्षा (गणितीय शिक्षा) लाई प्राथमिकता दिएको देखिन्छ । भीमसेन थापाले आपूm प्रधानमन्त्री भएको बेला भारतबाट फ्रेन्च अफिसरलाई बोलाएर आधुनिक सैनिक शिक्षा दिलाएको यथार्थ घटनाबाट पनि तत्कालीन नेपालमा अरु शिक्षालाई भन्दा सैनिक शिक्षालाई प्राथमिकता दिई युद्ध कलामा नेपालीलाई प्रशिक्षित बनाउन खोजेको देखिन्छ । भारतमा अंगे्रज बिरुद्घ भएको लडाइ तथा प्रथम र द्घितिय विश्वयुद्घमा नेपाली सेनाले देखाएको बहादुरीले यी प्रसङ्गहरूको पुष्टि गर्दछ ।
प्रस्तुत अध्ययन नेपालमा वि.सं.२००७ सालको क्रान्तिपछि भएको संसदीय अभ्यास राणा शासनको अन्त्य गरी संविधानसभा निर्वाचन मार्फत मुलुकको शासकीय स्वरुपको मार्गचित्र तय गरेको र संविधानसभाको चुनाव नहुँदासम्म व्यवस्थापिकाको काम गर्न एक सदनात्मक सल्लाहकार सभाको गठन गरिएको विषय त्यसका कार्यमा केन्द्रीत रहेका छन् । पहिलो सल्लाहकार सभा वि.सं. २००८ सालमा गठन भयो । छोटो अवधिमै बिघटन पनि भयो । वि.सं.२०११ सालमा गठन भएको दोस्रो सल्लाहकार सभाले बेलायती संसद (वेष्ट मिनिष्टर) को अभ्यास आरम्भ गरेको पाइन्छ । नेपालमा संसदीय अभ्यास र परम्पराको जग बसाउन दोस्रो सल्लाहकार सभाको अभ्यासले ठूलो योगदान छ । यो सभामा मुलुकका जल्दा वल्दा समस्याका विषयमा गर्मागर्म वहस भएको, विधेयकहरु प्रस्तुत भै पारित भएको, सरकारका काम कारवाही माथि प्रयाप्त छलफल, वहस भएको, अनौपचारिक रुपमा सत्ता र प्रतिपक्षको अभ्यास गरिएको पाइन्छ । राजा त्रिभुवनले नेपालमा प्रजातान्त्रिक शासन प्रणालीलाई सवल बनाउदै जान खोजे पनि उनका उत्तराधिकारी महेन्द्रले दरवारलाई बलियो बनाउने रणनीति अवलम्बन गर्न खोज्दा त्यसको प्रत्यक्ष प्रभाव सल्लाहकार सभामा परेको देखिन्छ । महेन्द्र राजा भएपछिका दिनमा राजनीतिक दलको आन्तरिक मामिलामा दरवारले अधिक चासो दिन थालेको, दलहरु नेताहरुलाई जुधाउने, फुटाउने र जनताका अधिकार खोसेर दरवारलाई बलियो बनाउने क्रम बढेको देखिन्छ । यो अध्ययन वि.सं.२०११ देखि २०१२ जेठ २७ सम्म नेपालमा भएको संसदीय अभ्यास र त्यस बारे भएको मिडिया कभरेजमा केन्द्रीत रहेको छ ।
नेपाल, भारतलगायत केही देशहरुमा सती प्रथाको प्रचलन प्राचीन कालदेखि नै विद्यमान रहँदै आएको थियो । प्राचीन कालदेखि सती प्रथा चल्दै आएको भए तापनि पतिको मृत्युसँगै पत्नी चितामा जलेर देहत्याग गर्ने जस्तो यो प्रथा एक अमानवीय कार्य थियो । यस्तो कुप्रथा कहाँबाट कहिलेदेखि सुरु भएको थियो भन्ने कुरामा एकमत पाइँदैन । सती प्रथाको उत्पत्तिको आधार हिन्दू धार्मिक ग्रन्थहरु नै हुन् भन्ने तर्कका पनि कुनै भरपर्दा आधारहरू पाइँदैनन् । हिन्दू धर्मका महत्वपूर्ण ग्रन्थहरु ऋग्वेद, यजुर्वेद, सामवेद र अथर्व वेदमा नारीहरू सती जाने कुराको उल्लेख गरिएको पाइँदैन । यी वेदहरूको निर्माण गरिनु भन्दा अगाडि नै सती प्रथा प्रचलनमा आइसकेको मानिन्छ । वैदिककालका मानिसहरु सती प्रथाको बारेमा जानकार थिए । तर उनीहरूले त्यो प्रथा व्यवहारमा अपनाएका थिएनन् । वेदको रचना पछिका विभिन्न पुरोहितहरूले पुराणहरूको रचना गरे । त्यसमा पितृसत्ताको आधिपत्य स्थापना गर्नका लागि पुरोहितहरूले स्त्री धर्मको निर्माण गरे । त्यसमा नारीको दायित्व, कर्तव्य, नैतिक जिम्मेवारीका कुराहरू उल्लेख गरी नारीहरूलाई सती पठाउने गरेको देखिन्छ । तिनमा पनि धर्म र पापसँग स्त्रीहरूलाई जोडेर, पुरुषप्रति नारीहरू उदार रहनु पर्ने सबैको मालिक भगवान् पुरुष जसलाई नारीहरूले जीवन छउन्जेल र मृत्यु पर्यन्त पनि सन्तुष्ट राख्दै सात जन्मसम्म सँगै बस्न पाइने बहानामा सती पठाइएको अध्ययनबाट थाहा पाइन्छ । यसका साथै पुरुषहरूले आर्थिक र राजनीतिक उपलब्धि हासिल गर्न सती पठाउने प्रचलन चलाएको देखिन्छ । केही स्थानमा धर्मको नाममा अन्धविश्वासले र केहीमा अरूको दबाबमा सती गएको पाइन्छ । सतीको अर्थ सत्यमाथि विश्वास गर्ने स्त्रीसँग सम्बन्धित छ । यसमा पति पत्नीको सम्बन्ध एकदमै अटुट भएको कुरा व्यक्त गरिन्छ । सती प्रथाको उदय मानव सभ्यताको उदयसँगै महापाषाण् युगमा मृतकको साथमा उसले उपभोग गर्ने वस्तुहरूसँगै जलाउने गाड्ने प्रचलन थियो । यही विश्वासले यो प्रथाले अनुकूलता पायो र पत्नीलाई पनि वस्तु सरह जलाउन थालेको अनुमान लगाउन सकिन्छ । यो प्रथाको सुरुआत कहिलेदेख सुरु भयो भन्न सकिँदैन । सती प्रथाको प्रचलन नेपाल भारतमा मात्र नभएर अन्य देशमा पनि पाइएको छ । सती प्रथाको पहिलो प्रमाण ४६३ इशापूर्वमा नेपालमा र त्यसपछि ५१० कमन इरा BC.E. मा भारतमा पाइएको थियो । पन्ध्रौँ शताब्दीदेखि अठारौँ शताब्दीमा सती प्रथाको चरम विकास र अभ्यास भएको थियो । सती प्रथा विशेष गरी राजपुतहरूमा त्यसपछि अन्य जातमा पनि अभ्यास गर्न थालिएको उल्लेख पाइन्छ ।
प्रस्तुत अध्ययन नेपालको एकीकरण कार्यमा बहादुर शाहको योगदानका विषयमा केन्द्रीत रहेको छ । कुनै समय विशाल भ ू भागमा समेटिएको नेपाल मध्यकालको उत्तरार्धसम्म आपुग्दा विभिन्न बाइसी, चौबिसी, सेन र उपत्यकाका मल्ल राज्यहरूमा विभाजन हुन पुगेको थियो । त्यसबेला राज्यलाई पैतृकसम्पती जसरी अंशवण्डा लगाउने समेत गरिन्थ्यो । त्यो भन्दा भिन्नसोच गोरखामा राजा पृथ्वीनारायण शाहले लिए । उनले विभिन्न टुक्रामा विभाजित भएका नेपाल भित्रका राज्यहरूलाई एकीकृत गर्ने अभियान चलाए जुन अभियान पुरा नहुँदै उनको मृत्यु भयो । उनको मृत्युपछि राजपरम्परा अनुसार उनका छोरा प्रतापसिंह शाह राजा भए । उनको छोटो समयमा नै मृत्यु भएपछि नायवीले शासन गर्ने अवस्था सृजना भयो । बहादुर शाह पृथ्वीनारायण शाहका कान्छा छोरा थिए । परिस्थितिवश नायवी बनेर शासन चलाउने जिम्मेवारी उनीमाथि आयो । त्यो पनि कठिन परिस्थितिको परिणाम थियो । जुन परिस्थितीमा जिम्मेवारी लिएको भए पनि आफ्ना पिताले सुरुवात गरेको एकीरकण अभियानलाई उनले अगाडि बढाए । दरवारमा विभिन्न खालका गुठ उपगुठहरू बन्दै गएका थिए । उनले त्यो जालोलाई तोड्न सफल भएपछि मात्र एकीकरण अभियानतिर लागेका थिए । यस अध्यनको उद्देश्य बहादुर शाहले नेपाल एकीकरणमा पु¥याएको योगदानमा केन्द्रित रहेको छ । त्यसका लागि एकीकरण अभियानमा बहादुर शाहको भूमिका खोज्ने कार्य गरिएको छ । अध्ययनमा द्धितिय स्रोतको प्रयोग गरी ऐतिहासिक अध्ययन विधिको प्रयोग गरिएको छ । प्रस्तुत अध्ययनबाट पृथ्वीनारायण शाहले अधुरो छाडेको एकीकरण अभियानलाई बहादुर शाहले पुरा गरेका थिए भन्ने निष्कर्ष रहेको छ । सोही निष्कर्षका साथ बहादुर शाहका कार्यको मूल्याङ्कन गर्दा उनलाई योग्य पिताको सुयोग्य छोरा उपमा दिन सकिने निष्कर्षमा पुगिएको छ ।
चितवन जिल्लाका थारु जातिको सामाजिक–सांस्कृतिक अध्ययन
नेपाल बहुजातीय, बहुभाषिक, बहुसांस्कृतिक र बहुधार्मिक देश हो । यहाँ १४२ जातजातिहरुको बसोबास रहेको तथ्याङ्कले देखाउँदछ । यी मध्ये थारु जाति पनि एक हुन् । नेपालको पूर्व मेचीदेखि पश्चिम महाकालीसम्मको तराई र भित्री मधेशमा थारु जातिको बसोबास रहेको छ । वि.सं.२०५९ सालमा नेपाल सरकारले ५९ वटा जातजातिहरुलाई आदिवासी तथा जनजातिमा सूचिकृत गरी थारु जातिलाई सिमान्तकृत समूहअन्तर्गत राखेको छ । यस जातिको भाषा एउटै (थारु भाषा) भए पनि उनीहरुको संस्कार र संस्कृतिमा ठाउँ अनुसार भिन्नता रहेको पाइन्छ । आफुलाई तराईको भूमिपुत्र आदिवासी मान्ने थारु जातिको संस्कार र संस्कृतिमा वर्तमान समयमा धेरै परिवर्तनहरु आएका छन् । यो परिवर्तन अन्य जातिसँगको सामिप्यताको प्रभावस्वरुप भएको मान्न सकिन्छ । प्रस्तुत लेखमा चितवन जिल्लाका थारु जातिको सामाजिक सांस्कृतिक पक्षको अध्ययन गरिएको छ । यस अनुसन्धानात्मक लेखमा प्राथमिक र द्वितीय दुवै स्रोतहरुको प्रयोग गरिएको छ । अन्तर्वार्ता, स्थलगत अवलोकनबाट प्राथमिक स्रोत सामग्री र पूर्वकृतिहरुको अध्यनयबाट द्वितीय स्रोत सामग्री सङ्कलन गरिएको छ । यसको प्रस्तुतीकरण व्याख्यात्मक र विश्लेषणात्मक ढाँचामा गरिएको छ । यसको प्रस्तुति ए.पि.ए. सातौं संस्करणमा आधारित रहेर गरिएको छ । चिवतनका थारु जातिको सामाजिक–सांस्कृतिक पक्षको जानकारी गराउनु प्रस्तुत लेखको उद्देश्य रहेको छ ।
श्री ५ को वायूदेवता गुठीको ऐतिहासिक र सांस्कृतिक महत्व
गुठी व्यवस्था विश्वमा नै नेपालको मौलिक पहिचान र सम्पदा हो । अन्य कानुन प्रणाली र सामाजिक प्रणालीमा रहेको ट्रष्ट भन्दा नेपालको गुठी प्रणाली भिन्न छ । नेपाल प्राचीनकालदेखि नै विभिन्न देवालय, शिवालय, मठ, मन्दिर, चैत्य, गुम्बा, पाटी, धर्मशाला, अनाथालय, पाकशाला जात्रा पर्व आदिले भरिपूर्ण देशको रूपमा चिनिँदै आएको छ । यस किसिमका धार्मिक, सांस्कृतिक, शैक्षिक, सामाजिक, परोपकारी र स्वास्थ्यसम्बन्धी धरोहरको स्थापना, निर्माण र सञ्चालन र व्यवस्थापनमा राज्य र निजी स्तरबाट समेत महत्वपूर्ण कार्यहरू हुँदै आएका छन् । देवालय, शिवालयलगायत धार्मिक प्रतिष्ठान खडा गर्ने, तिनको रेखदेख र सञ्चालन गर्ने, दीर्घकालसम्म सञ्चालन र व्यवस्थापनमा सघाउ पु¥याउने उद्देश्य राखी चल अचल सम्पत्तिको जोहो गरी गुठी खडा गर्ने प्रचलनको सुरुवात हुँदै आएको पाइन्छ । हामीकहाँ भिन्न भिन्न गुठि संरचना, पद्दति र विधान छन् । श्री ५ को वायुदेवता गुठी अन्य गुठी भन्दा फरक गुठी हो । पृथ्वीनारयण शाहको नेपाल एकिकरण अभियानको क्रममा संकल्प गरिएको र पछि वहादुर शाहको पालामा वि. सं. १८५२ को लालमोहर अनुसार गठन गरिएको नेपालको धार्मिक, सांस्कृतिक र सामाजिक स ं रचनामा गहिरो महत्व राख्ने ऐतिहासिक संस्था हो । यो गुठी स्थापित भई राजपरिवारको संरक्षणमा चल्दै आएको छ । गुठीका सदस्यहरू तालुकदार र गुठीयारहरू हुन्, जसले धार्मिक अनुष्ठानहरू सञ्चालन गर्नुका साथै गुठीको सम्पत्ति व्यवस्थापन गर्ने जिम्मेवारी लिएका छन् । बायुदेवता गुठीको मुख्य उद्देश्य बायुदेवताको पूजा र संरक्षण गर्न आवश्यक स्रोतहरूको व्यवस्थापन गर्नु हो । यस गुठीले धादिङ, गोरखा, काठमाडौं लगायतका स्थानहरूमा फैलिएको जग्गाजमिनको व्यवस्थापन गर्दै धार्मिक कार्यहरूका लागि योगदान गरेको छ ।
प्रा. डा. तुलसीराम वैद्यको इतिहास लेखनमा योगदान र व्यक्तित्व
वि.सं.२०२० सालभन्दा पछाडि नेपालको इतिहास विषयको लेखन र अध्ययनमा विद्यालय तहमा इतिहासलाई जोडदिने, कलेज र विश्वविद्यालय तहमा पनि यस विषयलाई बढी अध्ययन र अनुशन्धानमा जोड दिने काम भएको थियो । लोकसेवा आयोगको परीक्षामा पनि इतिहास विषयको गहन अध्ययन गर्ने विद्यार्थीहरू उत्तीर्ण भएर सेवा प्रवेश गरेका थिए । त्यो समयदेखि इतिहास विषयको महत्व निकै बढेको थियो । “सवै घटनावलीहरू, तथ्यहरू इतिहासको कोष भण्डारमा जान्छन् र अरु विभिन्न बिषयहरूलाई भरण पोषण गर्दछ,” भनिन्छ । इतिहासलाई अध्ययन, अनुशन्धान, चिन्तन, मनन र विश्लेषण गर्नु पर्दछ । इतिहास विगतलाई सम्झना गर्नु पर्दछ तर कम कोट्याउने हो, धेरै होइन । वाहिरी विषयको इतिहास लेखनमा योगदान, इतिहासमा गोष्ठी, सेमिनार सम्मेलन गर्ने परम्पराको थालनी, यसमा आफ्नो परीवारलाई पनि सहभागी गराउने प्रचलनको थालनी, क्षेत्रीय इतिहासको लेखन गर्ने इतिहासलाई विविध विधागत विषयमा रहेर पनि अध्ययन गर्न प्रोत्साहन गर्ने कामको थालनी प्रा.डा. तुलशी राम वैद्यबाट प्रारम्भ भएको पाइन्छ । यही नै यो लेखको सार हो । तुलसीराम वैद्यको वारेमा लेख तयार गर्नु यसको उदेश्य हो ।
उदयपुर गाईघाटस्थित मुढगडाको परीक्षण उत्खनन
उदयपुर जिल्लाको सदरमुकाम गाईघाटमा त्रियुगा नगरपालिका रहेको छ । यसको पूर्वमा चौेदण्डीगढी नगरपालिका, उत्तरमा रौतामाई गाउँपालिका र खोटाङ जिल्ला, पश्चिममा उदयपुरगढी गाउँपालिका र सप्तरी जिल्ला तथा दक्षिणमा सप्तरी जिल्ला रहेका छन् । त्रियुगा नदीलाई प्राचीनकालमा तिरुवा भनिन्थ्यो र पछि अपभ्रंश भई त्रियुगा भनिएको भन्ने मान्यता रहँदै आएको छ । चुरे पहाड, भित्री मधेश, महाभारत श्रृंखलाका रुपमा उदयपुरको भूगोलको स्वरुप रहेको छ । यसको दक्षिणको भाग विदेह वा मिथिला र उत्तरी भाग माझ किरातको प्रभाव क्षेत्रमा प्राचीनकालदेखि रहदै आएको पाइन्छ । विदेहको सीमाना पूर्वमा कोशी नदी, दक्षिणमा गंगा नदी, उत्तरमा हिमालय पहाड र पश्चिममा गण्डकी नदी थियो । उदयपुर जिल्ला पुरातात्विक दृष्टिकोणले ज्यादै महत्वपूर्ण रहेको पाइन्छ । यहाँ पूर्वपाषाण कालदेखिका ढुङ्गे चिहान संस्कृतिसम्म, किरातकालदेखि सेन कालसम्मका प्रमाणहरु भेटिन्छन् । हालै पुरातत्व विभागबाट उदयपुर जिल्लाको गाईघाटस्थित त्रियुगा नगरपालिका वडा नं ३ मा त्रियुगा जनता क्याम्पस हातामा अग्लो ढिस्को माथि बनाइएको शिव मन्दिरको दक्षिणमा ईंटाका टुक्राहरु, कुँदिएका प्रस्तरहरु भेटिएकाले यसको उत्खनन् गरिएको छ । प्रस्तुत अध्ययनको उद्देश्य त्यही उदयपुर गाईघाटस्थित मुढगडाको परीक्षण उत्खनन्सँग सम्बन्धित रहेको छ ।
काठमाडौँको सम्भ्रान्त भारदारी परिवारमा जन्मिएर शिक्षादिक्षाको उचित अवसर पाई आकर्षक प्रशासनिक पदमा जान ठिक्क परेका बेला पिताको वचन र मार्गदर्शनलाई शिरोधार्य गरी धेरैको रोजाइमा नपर्ने प्राध्यापन पेशामा प्रवेश गरेका तुलसीराम वैद्य आफ्नो मेहनत र कर्मबाट गुरुहरूका गुरु भन्दै स्मरण गरिने व्यक्तित्व बन्न सफल भएका व्यक्ति हुन् । आफ्ना कर्महरूले गर्दा नेपालका प्रख्यात इतिहासकार, ऐतिहासिक अध्ययन अनुसन्धानलाई अन्वेषणात्मक दृष्टिकोणबाट अगाडि बढाएर राष्ट्रिय इतिहास निर्माणको आधार तयार पार्न लागि पर्ने प्राज्ञ, आफ्ना घरायसी विषयवस्तु आवश्यकतालाई भन्दा शोधार्थी एवं ज्ञानात्मक भोक लिएर आउनेहरूलाई प्राथमिकता दिने गुरु, विषयगत लगनशीलता–प्रतिबद्धता दर्शाउँदै अध्ययन अध्यापन र अनुसन्धानलाई समायोजन गरी प्राज्ञिक विशिष्ट पहिचान हासिल गर्ने र अरूलाई पनि हासिल गर्न सघाउने विशेषज्ञको छवि बनाएका थिए । नेपालको इतिहास लेखनलाई जनता पक्षको इतिहास निर्माण तर्फ समेत डोर्याएका तुलसीराम वैद्यले नेपाली इतिहासलाई विश्वस्तरमा पु¥याउने कार्य गरेका थिए । ऐतिहासिक तथ्यहरूमा आधारित शुद्ध र प्रामाणिक ऐतिहासिक अनुसन्धानका लागि आफ्ना विद्यार्थी र अन्य जिज्ञासुहरुलाई समेत प्रेरणा दिएर मार्ग निर्देशन गर्न रमाउने तुलसीराम वैद्य स्थलगत गोष्ठीका जन्मदातादेखि नेपाल इतिहास संघका संस्थापक समेत हुन् । नेपालको इतिहास लेखन, अध्ययन, अनुसन्धान गर्न चाहनेहरूलाई साथ सहयोगदेखि मार्ग निर्देशन गर्नुलाई जीवनको प्रथम कर्म ठान्ने बानी एवं स्वभावले गर्दा असल गुरु, संरक्षक समेतको उपाधि पाएका वैद्य सरलाई बहुआयामिक व्यक्तित्वको स्थान दिइएको पइन्छ । प्रस्तुत अध्ययनको उद्देश्य तुलसीराम वैद्यको बहुआयामिक व्यक्तित्वमा केन्द्रीत रहेको छ ।
प्रस्तुत लेख काठमाडौं जिल्लाको सदरमुकाम नेपालको राजधानी शहर काठमाडौंदेखि १२ कि.मि. पश्चिम चन्द्रागिरि न.पा. को वडा नं. १ मा अवस्थित चौकेटार दहचोकगढी एक ऐतिहासिक किल्ला एवं नेपाल एकीकरणकालीन महवपूर्ण खलङ्गाको ऐतिहासिक तथा पर्यटकीय महŒवको विविध पक्षको विश्लेषणसँग सम्बन्धित छ । हाल यो खलङ्गाको वरपर साविक दहचोक गा.वि.स. का ७७० घरधुरी रहेका छन् । यो दहचोकगढीको निर्माण कार्य पृथ्वीनारायण शाहद्धारा काठमाडौं उपत्यकालगायत वरपरका क्षेत्रहरूसँगै ललितपुर, भक्तपुर विजय गर्ने र अंग्रेजसँगको प्रत्याक्रमण गर्ने हेतुले गरिएको थियो । गोरखाले त्यहाँ गढी निर्माण गर्नु केही समय पूर्व दहचोक इलाकामा पुराना गढीहरू पनि रहेका थिए । आज दहचोक क्षेत्रमा भत्केका पुराना कैयौ गढीहरूका अवशेषहरू प्राप्त भएका छन् । भक्तपुरको मूलकोटगढी, रानीकोटगढी, फुलबारीकोट, पलाञ्चोकगढी, काभ्रेको तिमालकोट, काभ्रेगढी र पृथ्वीगढी, सिन्धुपाल्चोकको साँगाचोकगढी, लिस्तिकोट, काठमाडौंको थामडाँडा, वानासुर र भष्मासुरगढी, दुगुनागढी, चितवनको कविलासपुरगढी सोमेश्वरगढी र उपरदाङगढी, ललितपुरको पूलचोकीगढीहरूको तुलनामा दहचोकगढी उत्कृष्ट गढी थियो । वास्तवमा दहचोकगढी, गोरखालीहरूको युद्धभ्यास भएको नुवाकोटको दरबारगढी नेपाल–अंग्रेज युद्धमा उपयोग गरिएको उपत्यका छिर्ने चिसापानीगढी, मकवानपुरगढीको मातहतमा रहेको बारागढी, पर्सागढी र समनपुरगढी, गोरखालीहरूको अंग्रेजसँग युद्ध भएको सिन्धुलीगढी भन्दा पनि महŒवपूर्ण गढीको रूपमा रहेको थियो । बाडभञ्ज्याङ्गको माथिल्लो भागमा रहेको दहचोक उपत्यका छिर्ने निकै महत्वपूर्ण नाकाको रूपमा रहीआएको छ । हाल वर्तमान नेपाल सरकारले दहचोकगढीलाई एउटा मनमोहक पर्यटकीय तथा ऐतिहासिक स्थलको रूपमा हेरेको छ । हाल इन्द्रदह रहेको स्थानबाट लगभग २ कि.मि. पूर्वको डाँडाको जंगलभित्र किल्लाहरू रहेका छन् । यही गढीभन्दा तलको भू–धरातलमा स्वीट्जरल्याण्ड पार्कको निर्माण गरिएको छ । यहाँको वन दुर्गबाट उपत्यकाको अधिकांश रमणीय भू–भागहरू देख्न सकिन्छ । यस गढीलाई चारैतर्फबाट रामकोट, भीमढुङ्गा, बाडभञ्ज्याङ र इन्द्रदहले शोभायमान बनाएका छन् । उनले चाहेअनुसार डाँडा–डाँडाका किल्ला गढीहरूमा जनताको बसोवासस्थल बनाएर तीन शहरका समथर भू–भागमा सघन कृषि व्यवसाय सञ्चालन गर्नु रहेको थियो । तर वर्तमान समयमा तीन शहरमा घरै–घर निर्माण भएर सुख्खा खण्डहर भएको छ । यसको ऐतिहासिक तथा पर्यटकीय महत्वमाथि चर्चा गर्नु यस लेखको मुख्य ध्येय रहेको छ ।
वर्तमान नेपाली समाजमा विशेषतः काठमाडौं उपत्यकामा आफ्नो नामको पछिल्तिर मल्ल थर धारण गर्ने दुई थरीका भिन्न जातिहरू भेट्टिन्छन् । दुवै मल्लहरू इतिहासको कुनै कालखण्डमा आ–आफ्नो राज्यसत्ताको सर्वोच्च स्थानमा पुग्न सफल भएका थिए । जसमध्ये एकथरी – पश्चिम नेपालको कर्णाली प्रदेशका खसमल्लहरू हुन्, जो आफूलाई ठकुरी मल्ल भन्न रुचाउँछन् भने अर्कोथरी – नेपाल उपत्यकाका मल्ल राजा (थकुजुजु) हरूका सन्तान, जो आफूलाई नेवार मल्ल भन्ने गर्दछन् । यी दुवै मल्लहरूका पुर्खा र तिनको मूल थाँतथलो एउटै भएको धारणा विद्वानहरूको रहेको पाइन्छ । बुद्धको समयमा उत्तरी भारतको कुशीनगरमा मल्लहरूको संघराज्य थियो । तर कालान्तरमा साम्राज्यवादी गुप्तशासकहरूको आक्रमणले गर्दा यी मल्लहरू त्यहाँ टिक्न नसकी सुरक्षित स्थलको खोजी गर्दै नेपालको पहाडी भूभागमा प्रवेश गरे । यसपछि जो मल्लहरू कर्णाली प्रदेशतिर लागे, तिनीहरू खस मल्ल कहलिए भने जो मल्लहरू गण्डकी प्रश्रवन क्षेत्र हुँदै नेपाल उपत्यकातिर लागे, तिनीहरू यहीँको स्थानीय सभ्यता, संस्कृतिमा आवद्ध हुँदै गएपछि नेवार मल्ल कहलिए । वास्तवमा मल्लहरू न त नेवार हुन्, न त पर्वतीय ठकुरी नै । यिनीहरू प्राचीन भारतका सूर्यवंशी क्षेत्रीय भएको तथ्य हालसम्मको ऐतिहासिक अध्ययनहरूबाट थाहा हुन्छ । प्रस्तुत लेखमा पूर्व मध्यकालदेखि नेपालको केन्द्रीय राज्य प्रशासनमा कुनै न कुनै रुपमा देखा पर्ने मल्ल, राजवंशको रुपमा उदाएको मल्ल वंश र तिनको प्राचीन मल्ल वंशसँगको सम्बन्ध आदि बारेमा संक्षेपमा विवेचना गरिएको छ ।
इतिहास कालक्रमिक र त्रिकालदर्शी शास्त्र हो समाजको संरचनात्मक सिर्जना सँगसँगै मानवीय उपलब्धीहरुको पनि अन्योन्याश्रित हुँदै प्रत्येक क्रियाकलापहरुको अभिलेखन र प्रक्रियाद्वारा प्रत्यक्षीकरण निरन्तरर परिचालित हुन्छ । समाजका प्रत्येक फेरबदल र परिवर्तनहरुलाई इतिहासले वस्तुपरक यथार्थताको कसिभित्र मूल्याङ्कन गरिरहन्छ । समाजको समसामयिक पक्ष र इतिहास विधाको अध्ययनक्षेत्र सँगसँगै चलायमान हुने गर्दछ । त्यसैले इतिहास समाजको दर्पण हो भने राष्ट्रलाई चिनाउने सकल ऐना पनि हो । इतिहास समाज (History & Society) एक अर्काका परिपूरक विषयहरू हुन् । दुबैमा निरन्तर अन्योन्याश्रित सम्बन्ध रहिरन्छ । लगातारिताका रूपमा कायम रहेको अन्तरसम्बन्धकै कारण तिनीहरूको शृङ्खलाबद्ध विकास प्रक्रिया अगाडि बढिरहन्छ । एउटाको अभावमा अर्कोको अस्तित्व, पहिचान, प्रगति सबै कुरा अवरुद्ध हुन्छ । जसरी दिनको अस्तित्व रातसँग अन्तरनिहीत हुन्छ, जसरी औंलाको सुन्दरताका लागि नङ र मासुको सबलतम स्वरूप अनिवार्य छ । त्यस्तै “माटोलाई ढुंगाको भर, ढुंगालाई माटाको भर” भनेजस्तै इतिहास र समाजजस्ता बहुआयामिक विषयहरू पनि अविछिन्न घनिष्टतम सम्बन्धका निमित्त मुखापेक्षी हुन्छन् किनकी समाजको विकास, समसामयिक पक्षको उन्नति, प्रगति सबै मानवीय क्रियाकलाप, योगदान र उपलब्धीसँग सानिध्य हुन्छ l समाजको सम्पूर्ण परिवर्तन, फेरबदल र सुदृढीकरणका यावत चरणहरूलाई इतिहासजस्तो महत्वपूर्ण शास्त्रले नै गहनतम् अध्ययन–अनुशीलन गरिरहेको हुन्छ । यही सन्दर्भलाई दृष्टिगत गरेर प्रस्तुत लेखमा यी दुई विषयहरूको पारस्परिक निकटताको प्रसंगलाई प्रकाश पार्ने प्रयत्न गरिएको छ ।
विद्वानहरूले आपूसित भएको विद्वत् भाव वा विशेष ज्ञानलाई प्रदर्शन गर्ने रीतिलाई विद्वत् परम्परा भनिन्छ । लिच्छविकालिन सौन्दर्यताले विद्वत् परम्परा बुझ्न र वर्तमानलाई अभ्यस्त गराउन गुण धर्मको काम गर्दछ । सत्य प्राप्त गर्नु ज्ञानको मूल ध्येय हो । ज्ञान प्रशारण, समाजिक सेवा, मानवकल्याण, गुठी व्यवस्था, कर प्रणाली , इश्वरीय शक्ति, स्वशासन, तहगत राज्य संरचना, नारी स्वतन्त्रता आदि लिच्छविकालिन समाजको प्रमुख दार्शनिक एवं सैद्धान्तिक पक्ष हुन् । लिच्छविकालिन विद्वत् परम्परा यिनै दर्शन र सिद्धान्त वरपर घुमेको छ । लिच्छविकालिन समाजको संरचनात्मक रुप अर्थात तत्कालीन समाजले सृजना गरेको सामाजिक मान्यता, चलित मूल्य, ब्यवहार, नियम, धारणबाट लिच्छवि समाज निर्माणको मापन गर्न सकिन्छ । यो नै लिच्छविकालिन विद्वत् परम्पराको तत्वमिमांस हो । लिच्छविकालिन सामाजिक संरचनाले विकास गरेको ज्ञान, बुझाई वर्णन गर्न वा तत्कालीन समाज दर्शाउने भएकोले यस लेखमा ब्याख्यात्मक दृष्टिकोणबाट दर्शनलाई प्रयोग गरिएको छ । विद्वत्, विद्या, ज्ञानको वास्तविकता, विद्वता प्रभाव, विद्वताको श्रोत, विद्वताको सामाजिकीकरणको श्रृखलाहरू माथि ऐतिहासिक पद्धति र दृष्टिकोणको आधारमा तत्कालीन समाजलाई हेरि ज्ञान प्रशाारणको भाव बुझाउने जमर्को गरिएको छ । यो नै लिच्छविकालिन विद्वत् परम्पराको ज्ञानमिमांस हो । गुरुकुल, सम्मेलन, परिषद्, सभा, विश्वविद्यालय, विहार, गुम्वा, घ्याङ् विद्वताको माध्यम वा श्रोत हुन् । विद्वता र वौद्धिकताको आलोकमा लिच्छविकालिन ज्ञान विज्ञानको वास्तविकता भेट्न विद्वत् परम्पराको बोध हुनु उत्तिकै आवश्यक छ । लिच्छविकालिन विद्वत् परम्पराको छत्रछाँयामा ज्ञान तत्कालीन समाजमा प्रशारण भएको भेटिन्छ, वास्तुकला, शिलालेख लेखन यसको उदाहरण हो । विद्वानहरूले गरेको अति उत्कृष्ट कार्यको नमूनाको रुपमा विद्वत् परम्परालाई लिन सकिन्छ । यो नै लिच्छविकालिन विद्वत् परम्पराको मूल्यमिमांस हो । तर वर्तमान समाजले यो पक्षमाथि दृष्टिगोचर गरिएको पाइदैन । विश्वका विविध ज्ञान परम्पराहरू जस्तै नेपाली ज्ञान परम्पराको ऐतिहासिक विरासत जीवन्त पार्न प्रमाणित इतिहासको थालनीको अवधि भएकाले लिच्छविकालिन विद्वत् परम्पराको अनुशीलन जरुरी छ । तसर्थ प्रस्तुत अध्ययनको उद्देश्य लिच्छविकालिन विद्वत् परम्पराको खोज र अध्ययन गर्नु रहेको छ ।
नेपालको कम्युनिस्ट आन्दोलनमा केन्द्रीय न्यूक्लस
कहिले फुट्ने र कहिले जुट्ने क्रम जारी रहे । वि.सं.२०१४ सालमा सम्पन्न दोस्रो महाधिवेशनदेखि दरभंगा प्लेनम २०१७) सम्म पार्टी विवादग्रस्त बनिरह्यो । दोस्रो केन्द्रीय समितिका महासचिव केशरजंग रायमाझीले राजा महेन्द्रको वि.सं.२०१७ साल पौष १ गतेको शाही घोषणालाई समर्थन गरेपछि पार्टीमा चरम विवाद सुरू भएको थियो । वि.सं.२०१९ सालमा तेस्रो महाधिवेशनको मनोवैज्ञानिक रूपले विभाजन भएर समापन भयो । बहुकेन्द्रमा विभाजित भएको नेकपाको अन्तर्गभमा विभिन्न समूह अस्तित्वमा आउने क्रममा केन्द्रीय न्यूक्लसको पनि उद्भव भएको थियो । जेलबाट छुटेर आएपछि २०२८ सालमा मनमोहन, मोहनविक्रम लगायतले केन्द्रीय न्यूक्लस गठन गर्न निर्णायक भूमिका खलेका थिए । एउटा सानो भेला र प्रारम्भिक कार्य भएको कारणले नै न्यूक्लसको रूपमा त्यसलाई गठन गरिएको थियो । केन्द्रीय न्यूक्लस गठन गर्नुको उद्देश्य शक्तिशाली नेपाली कम्युनिस्ट पार्टीको निर्माण गर्नु थियो । केही समयसम्म त्यसले आफ्नो प्रयासलाई अगाडि बढाएपनि कालन्तरमा यसमा सामेल कैयौँ व्यक्तिले केन्द्रीय न्यूक्लस छाडे । केन्द्रीय न्यूक्लसमा रहेकाले चौथो महाधिवेशन गरेर नेकपाको पुनर्गठन गर्न महत्वपूर्ण भूमिका खेले । केन्द्रीय न्यूक्लसले मुख्य गरी कार्यक्रमसम्बन्धी राजनीतिक प्रस्ताव, तात्कालिक राजनीतिक प्रस्ताव, वर्तमान अन्तर्राष्ट्रिय र राष्ट्रिय परिस्थितिका विशेषताहरू, देशका राजनीतिक शक्तिहरूको विश्लेषण नेपाल कम्युनिस्ट पार्टीभित्र देखापरेका भड्कावहरू नामक दस्ताबेज पारित गरेको थियो । यिनै दस्तावेजका आधारमा कालन्तरमा फरक धार बन्ने गरी नीति निर्माण गरेको थियो । राजालाई सामान्तवादको नाइकेको रूपमा र नेपाली काँग्रैसलाई त्यसको सहयोगी संस्थाका रूपमा हेरेर ती दुबैलाई समान दुश्मनका रूपमा हेरिएको थियो। नेपाली क्रान्तिको प्रधान दुश्मनका रूपमा घरेलु सामन्तवाद तथा भारतीय विस्तारवाद र विश्व स्तरमा अमेरिकी साम्राज्यवादसित प्रधान अन्तर्विरोध हुने कुरा यसमा व्याख्या गरिएको थियो । नेकपाभित्र देखा परेका भड्कावको विश्लेषण दस्तावेजमा पार्टीमा विभाजन ल्याउने तत्वको विश्लेषण गरिएको थियो । यस अध्ययनको उद्देश्य सङ्गठन निर्माण गर्दै सैद्धान्तिक र राजनीतिक दिशा निर्धारण गरेर नेपाली कम्युनिस्ट आन्दोलनको अलग धाराको परम्पराको रूपमा केन्द्रीय न्यूक्लसको ऐतिहासिक स्थानको बारेमा खोज गर्ने रहेको छ ।
नेपालका प्रथम जननिर्वाचित प्रधानमन्त्री विश्वेश्वरप्रसाद कोइराला (बी.पी.कोइराला) को जन्म वि.सं.१९७१ साल भदौ २४ गते तद्नुसार १४ अगस्ट १९१४ मा भारतको बनारसमा भएको थियो । वि.सं.२०३९ साउन ६ गते उनको देहवसान भयो । सन् १९२७ मा कक्षा आठमा बनारसको हरिश्चन्द्र स्कूलमा बी.पी.भर्ना भएका थिए । महात्मा गान्धीले सन् १९२०–२१ मा शुरु गरेको असहयोग आन्दोलनमा बच्चाकै बेला स्कूल पढ्दा बीपीले मैले आजदेखि सरकारी स्कूल छाँडे भनेकै कारण बीपीलाई मञ्चमा लगेर गान्धीले फूलमाला लगाई दिएका थिए । त्यहाँबाट बीपीको राजनीतिक यात्रा शुरु भएको हो । नोभेम्बर १९४६ मा बीपी कोइरालाले देशका तरुणहरुलाई पार्टी खोल्नु पर्दछ भनेर एउटा बक्तव्य जारी गरेका थिए । भारतीय स्वतन्त्रताको प्रभावमा भारतमा वीपी कोइरालाको प्रयासमा नेपाली राष्ट्रिय काङ्ग्रेसको गठन भयो । कलकत्ताको सम्मेलनबाट नेपाली राष्ट्रिय काँग्रेस (बनारसवालाहरुको कमिटि) र नेपाली प्रजातान्त्रिक काँग्रेस कलकत्तावालाहरुको कमिटी मिलेर नेपाली काँग्रेस बन्यो । नेपाली काँग्रसलाई वि.सं.२०१२ सालमा बीरगञ्जमा भएको महाधिवेशनबाट समाजवादी पार्टीको रुपमा स्थापित गर्न बीपी सफल भएका थिए । वि.सं.२०१५ सालको निर्वाचनबाट नेपालको प्रथम जननिर्वाचित प्रधानमन्त्री भएका बीपीलाई राजा महेन्द्रको आदेशमा सेनाले वि.सं.२०१७ साल पुस १ गिरफ्तार गरी जेलमा राखेको थियो । पछि जेलबाट छुटेर भएर निर्वासित जीवन विताउन बाध्य भएका बीपी वि.सं.२०३३ पुस १६ गते राष्ट्रिय मेलमिलापको नीति लिएर नेपाल फर्किएका थिए । वि.सं.२०३९ साउन ६ गते उहाँको निधन भएको थियो । नेपालमा प्रजातन्त्र ल्याउनका लागि बी.पी.ले गरेको योगदान अविस्मरणीय छ । प्रस्तुत अध्ययन बी.पी. कोरालाको जीवनीमा आधारित रहेको छ ।
चमारलाई नेपाली शब्दसागरमा छालाको मालसामान बनाउने एक जाति, सार्की, मिझार, मिजार (कदर गर्दा) भनिएको छ । चमार जाति भारतको विहार र उत्तरप्रदेश लगायत बङ्गालबाट ईशाको पहिलो शताब्दीतिर नेपालमा प्रवेश गरेर तराई र मधेसका बस्तीहरूमा बसोबास गरेका हुन् । यस जातिलाई नेपालको पहाडी क्षेत्रमा सार्की, हरिजन भनिन्छ भने तराईका विविध क्षेत्रमा यिनीहरूलाई चमार, राम, हरिजन र रविदास भनेर सम्बोधन गरिन्छ । चमार जातिको चर्चा आर्य सनातन हिन्दु धर्म, वर्णव्यवस्था, धर्मग्रन्थ, रामायण र महाभारत, पुराण र उपनिषद र वंशावलीहरूमा पनि पाइएको छ । नेपाली सभ्यता तथा संस्कृतिभित्र अनेकौं जातीय समूहहरूको सिर्जना र संरचना हुँदै दलित समुदाय र अछुत जातिको रूपमा हेरिएको छ । चमार समुदायलाई कसैले भारतमा भएको मुस्लिम आक्रमणपश्चात् ज्यान बचाउन जसरी अन्य जातिका मानिसहरू नेपालको सरहदभित्र पसे, त्यसैगरी यिनीहरू पनि नेपालको तराई प्रदेशमा चमार नामले र पहाडमा सार्कीका नामले हजारौँ वर्षपहिले नेपाल प्रवेश गरेको वर्णन पाइन्छ । असली तराई मूलका चमार जातिका मानिसहरूको बसोवास पूर्वी तराईदेखि पश्चिम तराईका जिल्लाहरूका विविध गाउँठाउँमा रहेको पाइन्छ । यी चमार जातिका मानिसहरूको उत्पत्तिलाई हेर्दा भारतस्थित उराँव र मुण्डा समूहहरूसँगै नागपुर क्षेत्रबाट नेपाल पसेको वर्णन पनि पाइएको छ । इतिहास हेर्दा मुस्लिम धर्मको घोर विरोध गर्ने जति पनि हिन्दुहरू थिए, उनीहरूलाई इस्लामिक कालमा निम्न श्रेणीमा गणना गर्ने उर्दी फिँजाइयो । जसले इस्लाम धर्म वरण गर्दथ्यो उसलाई उच्च स्थान र जसले हिन्दुधर्म वरण गर्दथ्यो उसलाई निम्न जातमा परिणत गरियो र मृत्युदण्ड दिन असम्भव भएर उनीहरूलाई विद्रोही मानेर सजायस्वरूप क्षेत्रीय कुलका चंवर जातिका मानिसहरूलाई दण्ड स्वरूप पशुको छालाको काममा संलग्न गराइयो । ती चर्मकारहरू नै चमार भएका हुन । नेपालमा रहेका चमार जातिको इतिहास खोतल्दा उनीहरूको जातिय वर्ण व्यवस्थाको उत्पत्ति भएदेखि नै नेपालको तराई भुभागमा बस्दै आएको पाइन्छ भने केही भारतबाट विभिन्न कालखण्डलाई कोही जमिन्दार, राजा रजौटाहरूसंगसंगै लागेर र त कोही आफै जीवन निर्वाहको विकल्प खोज्दै बसाई सरेर नेपालको तराईभागमा आएको पाइएको छ । प्रस्तुत अध्ययनको उद्देश्य चमार जातिको इतिहास उजागर गर्नु रहेको छ ।
लिच्छविकालका अधिकरण प्रमुखहरू: करण, करणिक र करण कायस्थ
प्रस्तुत लेख लिच्छविकालका अधिकरणहरू करण, करणिक र करणकायस्थका प्रमुखहरूका काम कर्तब्य र अधिकारमा केन्द्रीत रहेको छ । लिच्छविकालका अभिलेखहरूको अध्ययन गर्दा त्यतिबेला सरकारी कार्यालयका लागि अधिकरण शब्दको प्रयोग भएको पाइन्छ । सरकारी कर्मचारीहरूका लागि करण र करणिक शब्दहरूको प्रयोग भएको देखिन्छ । यस अनुसन्धानात्मक लेखमा लिच्छविकालका यी करण र करणिकहरू तथा वर्तमान नेपालको तराईमधेसमा बसोबास गर्ने करण कायस्थहरूको बीचको सम्बन्ध केलाउने प्रयास गरिएको छ । यसका लागि प्राथमिक एवम् सहायक स्रोतहरू उपयोग गरिएको छ । यस अध्ययनको उद्देश्य लिच्छविकालका अधिकारण वा कार्यालयहरूका प्रशासकहरूमा करण कायस्थको योगदान वा दायित्वका बारेमा खोज गर्नु रहेको छ ।
Shifting Paradigms in Higher Education: Balancing Humanism; Scientism, and Academic Capitalism