Cognition is a peer-reviewed, transdisciplinary journal published by the National University Teachers' Association, Patan Multiple Campus Unit, Tribhuvan University, Nepal. The aim of the Journal is to publish multi-disciplinary articles that cover the fields of Humanities and Social Sciences, Management, Education, Environment Science and General Sciences.
Nepal University Teachers' Association, Patan Multiple Campus
Tourism and Economic Growth: Assessing the Role of Tourism Industry in Nepal
Nepal holds significant potential for tourism development. While tourism development can drive economic growth in destination countries, there is ongoing debate about whether tourism directly causes economic growth. This study aims to analyze the trends in inbound tourist arrivals and tourism receipts in Nepal and assess tourism's impact on Nepal’s economic growth. The study utilizes secondary data spanning from 1975 to 2021, with variables rebased to a common base year of 2010/11. The independent variables include government consumption, gross fixed capital formation, tourism receipts, and trade volume, while the dependent variable is gross domestic product (GDP). A unit root test using the Augmented Dickey-Fuller (ADF) test was conducted to check for stationarity. The Autoregressive Distributed Lag (ARDL) model was employed to examine the impact of the independent variables on the dependent variable. The findings indicate that inbound tourist arrivals in Nepal are rising, and foreign exchange earnings from tourism are also increasing. Most tourists come from India, China, the UK, the USA, and Sri Lanka. The estimated long-run coefficients for government consumption, gross fixed capital formation, and trade volume are positive and statistically significant, indicating a positive relationship with economic growth. However, the study found no long-term relationship between tourism receipts and economic growth.
Impactful Activities of User Committee (A Case Study of Dharachaur Drinking Water and Sanitation User Committee)
The main objective of this research paper is to explore the impactful activities of the Dharachaur Drinking Water and Sanitation User Committee (DDWASUC). The committee provides clean drinking water twice daily, totaling five hours of service, through 700 taps, two boreholes, two reservoir tanks, and one treatment plant. This innovative infrastructure has eliminated the need for expensive water pumps and other water sources in the designated community, making access to water more efficient and cost-effective for residents. Employing qualitative design, this research integrates key informant interviews, direct observations, and document analysis to comprehensively understand DDWASUC's impactful activities from May to September 2024. Applying Structural Functionalism theory, the research highlights the committee’s dual role in providing essential services and fostering social cohesion and collective identity. Beyond infrastructure, DDWASUC enhances community development through diverse initiatives. Recreational Picnic programs have evolved into platforms for social interaction, collaboration, and community bonding. Moreover, DDWASUC has implemented a financial assistance program for bereaved families, which promotes empathy and compassion while reinforcing community ties during challenging times. Additionally, the committee encourages health insurance enrollment among its members to facilitate access to healthcare. It has also introduced a student reward program and a souvenir publishing initiative to support academic achievement. These diverse initiatives underscore DDWASUC's commitment to addressing both the practical and emotional needs of the community, positioning it as a model for sustainable, community-driven change that empowers residents and fosters resilience in the face of challenges.
Determinations of Antenatal Care Utilization Among Reproductive Age Women in Lumbini Province, Nepal
This study examines the factors influencing Antenatal care (ANC) utilization among women aged 15–49 in Lumbini Province, Nepal, using data from the 2021 Nepal Demographic and Health Survey (NDHS). Logistic regression analysis identifies significant determinants of ANC attendance, including age, birth order, education, and wealth. This study shows that in a similar meter from the previous, women in the age group of 20-24 years are at a risk of almost 4.78 times greater for attending ANC visits than women below it. The odds continue to increase as with an all-time high validation for women aged 30-49 years (OR = 11.75, p = 0.017). Where birth order sometimes negatively affects ANC usage, women with three or more children will less likely seek ANC (OR = 0.344, p = 0.063). There is a positive association between the ANC use and education because those women with better education are 2.83 more likely to access ANC services, although it is not very significant. Indeed, differences in the economics that do exist show that poorer women attend ANC as showed to by an OR of 0.384, which denotes that they are 0.384 times less likely to attend ANC compared to the poorest (OR = 0.384, p = 0.045): with wealth, indirect influences of religion, caste/ethnicity, and location using socio-economic factors being biased toward ANC use. It shows that, it should to improve ANC for young mothers, women with higher birth orders, and income. Addressing these gaps therefore needs a multi-faceted approach in terms of strengthening education, financial support, and healthcare infrastructure. The findings provide the much needed evidence and policymakers to strategize around maternal health equity and SDG pathways that give detail in regard to addressing maternal and child health issues in Lumbini Province.
The Role of SMEs in Enhancing Women’s Employment Opportunities in Nepal: A Data-Driven Perspective
Small and Medium Enterprises (SMEs) play a crucial role in Nepal’s economy, making up over 90% of all businesses and providing jobs for around 2.6 million people. Despite this, women are underrepresented in the SME sector, accounting for only 37.75% of the workforce. Most of these women work in informal and low-paying roles, highlighting a significant gender gap. This study takes a data-driven approach to explore the barriers that limit women’s participation in SMEs. These include restricted access to financial resources, insufficient vocational training, deeply rooted societal norms, and poor infrastructure in rural areas. By analyzing secondary data, the research emphasizes how promoting gender inclusion in SMEs could have transformative effects. These include reducing poverty, increasing household incomes, and potentially boosting Nepal’s GDP by up to 16%. The study also reviews successful practices from around the world and evaluates how they can be adapted to Nepal’s unique social and economic conditions. It calls for targeted measures such as expanding women’s access to financial services, providing skill development opportunities, and implementing gender-sensitive policies. These actions aim to create a more inclusive SME sector. Ultimately, the findings underline the critical role of SMEs in driving sustainable economic growth and gender equality. By prioritizing women’s participation, SMEs can become powerful tools for socioeconomic progress in Nepal
Exploring Fibonacci Algebraic Equations and Their Application
This article explores the sequence's generating functions, algebraic equations regulating it, and relationships to abstract algebra. Fibonacci algebra shows how patterns, numbers, and equations interact, from quadratic equations and generating functions to matrix algebra and beyond. Its simplicity and the surprising breadth of its linkages to other areas of mathematics are what give it its ongoing appeal. The study of Fibonacci algebraic equations is not just an exploration of an ancient sequence but a gateway to profound mathematical structures and applications. Whether through its connections to the golden ratio, matrix algebra, or advanced number theory, Fibonacci algebra continues to inspire and challenge mathematicians, offering a timeless bridge between elementary and advanced mathematics.
Effects of Radiation Dose of Photon and Electron Beam Energies and Angles in Radiation Therapy
This study explores the effects of varying radiation beam energy levels and angles on the doses administered to adjacent healthy tissues and tumors during cancer treatment. While electron beams are best suited for superficial tumors because of their shallow penetration depth, photon beams produced by linear accelerators are useful for deep-seated tumors. Radiation doses were measured at different angles with 6 MV and 15 MV photon beams at 0° and 60° and with 6 MeV, 12 MeV, and 15 MeV electron beams at 0° and 15°. The findings demonstrate that larger angles and higher energy produce higher doses at different positions in photon therapy. Energy levels in electron therapy have a greater effect on dose distribution than angles. Our linear regression model analysis found that energy level angles and dose measurements in photon therapy strongly correlate with high R2 scores (above 0.8). Substantial and inconsistent correlations were observed with electron therapy. Despite these variations, a positive correlation was seen between various dose measurements for both treatments. These results emphasize the significance of choosing the right angles and energy levels to maximize treatment efficacy and minimize harm to healthy tissues. The use of these treatment protocols in clinical settings is supported by comparing our results with international standards which guarantee safety and efficacy.
Student Motivation in the Classroom: Practical Techniques and Strategies
The main objective of this study is to find out the practical techniques and strategies for student motivation in the classroom. This study is based on literatures review and presented in descriptive way. This article discusses numerous motivational techniques and strategies aimed to improve student's learning. It is found that supporting student motivation in the classroom is a challenging yet essential task for teachers. Enhancing classroom motivation is vital for creating a productive learning environment. Effective and practical techniques and strategies can significantly enhance students’ motivation and academic performance. It gives teachers the useful resources they need to motivate and inspire their students. It is argued that encouraging students to perform in the classroom should come from both intrinsic and extrinsic sources, but that encouraging students to learn and achieve will ultimately come from an intrinsic source will be extremely important. It is important that motivated students should work toward being autonomous learners, using self-regulated learning techniques, and accepting accountability for their own education. This article provides insights into practical strategies that help maximize student motivation and encourage academic accomplishment, from creating an optimal learning environment to putting new methods of instruction into practice.
Unveiling Challenges and Possibilities for Implementing Critical Pedagogy in Nepalese Higher Education
This paper explores the challenges and opportunities of implementing critical pedagogy (CP) in Nepal's higher education, using qualitative methods within critical and interpretive paradigms. Drawing on interviews, classroom observations, and student focus groups, it explores how Nepal’s cultural, institutional, and socio-economic context shapes educators' efforts to foster critical thinking, social consciousness, and transformative learning. The study highlights both barriers, such as linguistic diversity, infrastructural limitations, and teacher preparedness, and opportunities, including student advocacy against inequalities, concept-based teaching, and local government support. Emphasizing cautious implementation to address potential risks, it underscores CP's transformative potential in addressing disparities, challenging dominant knowledge, and fostering dialogue for societal harmony
An Analytical Study on Political Patronage Corruption in Nepal
This paper delves into Nepal's intricate political patronage and corruption landscape, focusing on its historical context, driving factors, and implications. The study examines the evolution of patronage and corruption, tracing its roots to the Rana and Panchayat regimes and highlighting how these systems nurtured patronage networks. The key results suggest that lack of political stability, poverty, transparency and accountability, and weak institutions are the leading causes of corruption. On the other hand, corruption leads to economic decline and undermines citizens' trust in the political system. Patronage networks only strengthen this process, with politicians trading votes for positions, leading to a culture of corruption and underpinning meritocracy. Despite anti-corruption measures like the Right to Information Act and the Commission for the Investigation of Abuse of Authority (CIAA), challenges persist due to political interference and enforcement deficiencies. Addressing these deeply entrenched issues is crucial for Nepal's progress and development.
Heavy Metal Contamination in Commercial Turmeric: A Public Health Perspective
Turmeric is a spice obtained by drying and grinding the rhizomes of the plant Curcuma longa. Turmeric is a key component of traditional Ayurvedic medicine which is also one of the basic and most widely used spice in regular cooking. It has an active component curcumin. Due to its increasing popularity, turmeric is found to be adulterated with the salt of Lead and Chromium, usually with lead chromate. The presence of these two heavy metals in the turmeric elevates the level of these metals in our body causing various health implications. The presented study aimed to analyze the concentration of Lead and Chromium in the commercial turmeric powder. For this study, seven turmeric samples of different brands were collected from Itahari and Biratnagar. From the collected seven turmeric samples, seven sample solutions were prepared by aqua regia acid digestion. Then, for obtaining the concentration of Lead and Chromium the sample solution was analyzed by AAS. The AAS analysis revealed the concentration of lead and chromium in the sample taken. The concentration of the two metals obtained from the AAS analysis was compared to the limit recommended by WHO and DFTQC. In sample A, the concentration of both lead and chromium was found to be the highest, with the lead concentration higher than the permissible limit recommended by both DFTQC and WHO. The lead concentration in other samples (B, C, E & G) was also higher than the limit. While in two samples, (D & E) the concentration of lead was <0.01ppm. The chromium concentration in all seven samples was less than 6ppm which is less than the limit recommended by both WHO and DFTQC. Additionally, the moisture content and pH of the turmeric samples were also determined.
अभागी कथामा प्रजाति, क्षण र परिवेश {Species, moment, and setting in the story Abhagi}
प्रस्तुत लेख गुरुप्रसाद मैनालीद्वारा लिखित नासो कथासङ्ग्रह (२०२०) मा समाविष्ट अभागी कथामा आधारित छ । यस कथाको विश्लेषण समाजशास्त्रीय चिन्तक हिप्पोलाइट अडोल्फ तेनको प्रजाति, क्षण र परिवेशका आधारमा गरिएको छ । लेखक बाँचेको युग र उसले भोगेका सामजिक, आर्थिक, भौगोलिक आदि परिवेशलाई दृष्टिगत गरी कृतिभित्रको समाजको वैज्ञानिक एवं वस्तुपरक ढङ्गले अध्ययन एवं विश्लेषण गर्ने सिद्धान्त नै साहित्यको समाजशास्त्र हो । समाजशास्त्रीय मान्यतामध्ये प्रजाति, क्षण र परिवेशले व्यक्तिका, भाषा, संस्कृति, रहनसहन, भेषभुषा, परिस्थिति आदिमा केन्द्रित रहेर साहित्य र समाजको अध्ययन गर्न सकिन्छ भन्ने विचार प्रस्तुत गरेको छ । यसले लेखकको सामाजिक स्थिति र त्यस बेलाको प्रजाति, क्षेण र परिवेशको प्रभाव कृति भित्र के कस्तो छ, त्यसको अन्तः सम्बन्धको खोजी वैज्ञानिक एवं वस्तुपरक ढङ्गले गर्दछ । नासो कथा नेपाली समाजको विगत छ दशकको सामाजिक यथार्थसँग सम्बद्ध कथा हो । मैनाली साहित्य जगतमा आदर्शोन्मुख यथार्थवादी कथाकारका रूपमा चिनिन्छन् । यस अध्ययनमा उपर्युक्त कथामा उल्लिखित आधारहरूको पहिचान गर्दै प्रजाति, क्षण र परिवेशको अभिव्यक्तिलाई प्रस्ट पारिएको छ ।
अनायोजित उपन्यासमा पर्यावरणीय चेतना {Ecological consciousness in the novel Anayojit}
प्रस्तुत लेखमा पर्यावरणीय चेतनाका आधारमा अनिता पन्थीको अनायोजित उपन्यासको विश्लेषण गरिएको छ । आधुनिकताका नाममा कृतिमाथि मान्छेले गरेको विनाश र त्यसले पर्यावरणमा पारेको असरप्रतिको चेतना नै पर्यावरणीय चेतना हो । अनायोजित उपन्यासमा पर्यावरणीय चेतनाको स्थिति केकस्तो रहेको छ भन्ने मूल समस्या रहेको यस लेखले प्रकृति र मानवबिचको सम्बन्ध, प्रकृतिको विनाशका कारण मानवीय जीवनमा पुगेको असर तथा प्रकृतिको संरक्षणप्रति जागृत पर्यावरणीय चेतनासम्बन्धी मान्यताका आधारमा कृतिको विश्लेषण गरी प्राज्ञिक जिज्ञासाको समाधानमा पुग्ने उद्देश्य लिएको छ । पाश्चात्य जगत्मा प्रचलित पर्यावरणीय चेतनासम्बन्धी साहित्यसिद्धान्तका आधारमा कृतिको विश्लेषण गरिएको हुनाले यो लेख निगमनात्मक प्रकृतिको बन्न पुगेको छ । सामग्री सङ्कलनका क्रममा पुस्तकालयीय पद्धतिलाई अवलम्बन गरिएको यस लेखमा प्राथमिक सामग्रीका रूपमा अनायोजित उपन्यासलाई लिइएको छ भने यससँग सम्बन्धित लेख, समीक्षा तथा विश्लेषण र पर्यावरणीय चेतनासँग सम्बन्धित कृतिलाई द्वितीयक सामग्रीका रूपमा लिइएको छ । यसमा प्रकृति र मानवको सम्बन्ध, प्रकृतिप्रतिको विश्वास र आकर्षण, प्रकृतिको विनाशप्रतिको चिन्ता, प्रकृतिको जगेर्नाका लागि जागृत चेतनासम्बन्धी मान्यतालाई विश्लेषणका ढाँचाका रूपमा उपयोग गरी अनायोजित उपन्यासमा अभिव्यक्त पर्यावरणीय चेतनाको विश्लेषण एवम् पहिचान गरिएको छ । प्रकृतिको विनाशले मानवजीवनमा पारेको नकारात्मक प्रभाव र त्यसप्रति सचेतनाको अपरिहार्यतालाई उपन्यासमा प्रस्तुत गरिएको निष्कर्ष यस लेखको रहेको छ ।
समसामयिक नेपाली नाटककारमा वैचारिक उपस्थिति {Ideological Presence in Contemporary Nepali Playwrights}
नेपाली नाटकको इतिहासमा तीसको दशकपछिको समयलाई समसामयिक कालखण्ड मानिन्छ । प्रस्तुत लेखमा यस चरणमा सक्रिय रहेका मोहनराज शर्मा, मोदनाथ प्रश्रित, ध्रुवचन्द्र गौतम, मनबहादुर मुखिया, गोपाल पराजुली र सरुभक्त आदिजस्ता नाटककारहरूको सृजनात्मक योगदान र तिनले नाटकमा प्रस्तुत गरेका वैचारिक दृष्टिकोणको विश्लेषण गरिएको छ । यो लेख तयार पार्न प्राथमिक र द्वितीयक स्रोतबाट सामाग्री सङ्कलन गरिएको छ साथै जीवित नाटककारहरूको प्रवृत्ति बुझ्न प्रत्यक्ष अन्तर्वार्ताहरू पनि लिइएका छन् । नाट्यस्रष्टाहरूको परिचयका लागि वर्णनात्मक पद्धति र उनीहरूको वैचारिक पक्षको विवेचना गर्न विश्लेषणात्मक पद्धति प्रयोग गरिएको छ । नाटक लेखनमा समयको परिवर्तनसँगै वैचारिक धारामा आएको भिन्नता र उत्तरवर्ती नाटककारहरूको सृजनामा देखा परेको वैचारिक पृथकताको अवस्थालाई पनि यस लेखमा विवेचना गरिएको छ जसले नेपाली नाटककारहरूको विविध चिन्तनलाई उजागर गरेको छ । यस लेखको मुख्य उद्देश्य नयाँ नाटककारहरूको पहिचान गराउनु र तिनीहरूको वैचारिक उपस्थिति तथा सोचको निरूपण गर्नु हो । पुस्तकालय कार्य तथा सोद्देश्यमूलक नमुना छनोट विधि अवलम्बन गरी तयार गरिएको यस लेखले भविष्यमा यस विषयमा अनुसन्धान गर्न इच्छुक पाठक तथा अनुसन्धाताहरूका लागि मार्गदर्शन गर्न सक्छ । समसामयिक नेपाली नाटकमा के कसरी वैचारिक उपस्थिति भएको छ भन्ने मुख्य समस्यमा केन्द्रित यस लेखमा विसङ्गति, अस्तित्व, शून्यवाद, प्रगतिशीलता, उत्तरआधुनिकता आदि वैचारिक प्रयोग भएको निष्कर्ष नै यस लेखको प्राप्ति हो ।
पृथ्वी कसको ? कविता सङ्ग्रहमा प्रगतिवादी वैचारिकता {Progressive Ideology in the Poetry Collection Prithvi Kasko?
प्रस्तुत अनुसन्धनात्मक लेखमा मित्रलाल पंज्ञानीको पृथ्वी कसको ? कवितासङ्ग्रहलाई पाठका रूपमा लिई त्यसमा प्रस्तुत प्रगतिवादी वैचारिकताको निरूपण गरिएको छ । पृथ्वी कसको ? कवितासङ्ग्रहमा पञ्चायतकाल, प्रजातन्त्रको पुनःस्थापना र लोकतान्त्रिक गणतन्त्रको स्थापना पछिको पनि निम्नवर्गीय जनताहरूको अवस्थाको यथार्थको चित्रण गरिएको छ । प्रगतिवादी कोणबाट यस कवितासङ्ग्रहको विश्लेषण गर्नु यस लेखको उद्देश्य हो । यस कवितासङ्ग्रहका कविताहरूको विश्लेषणका लागि प्रगतिवादको मान्यतालाई सैद्धान्तिक पर्याधार र ढाँचाका रूपमा अवलम्बन गरी पाठगत विश्लेषण गरिएको छ । यस लेखमा यस कवितासङ्ग्रहका कविताहरूमा स्पष्ट रूपमा शासकीय प्रभुत्वप्रति अस्वीकृति जनाउँदै नवीन संस्कृतिको उत्कट चाहना, निम्नवर्गीय शोषित उत्पीडित श्रमजीवी जनताको पक्षधरता, प्रगतिशील शिक्षामा जोड, वर्गद्वन्द्वप्रति महान् आस्था र आशावादी स्वर जस्ता प्रगतिवादी वैचारिक अभिव्यक्ति प्रस्तुत भएकाले प्रगतिवादी वैचारिकताका दृष्टिले पृथ्वी कसको ? कवितासङ्ग्रह सशक्त रहेको निष्कर्ष निकालिएको छ र यो नै यस अध्ययनको प्राप्ति समेत हो ।
दियो जलिरहेछ कथामा आञ्चलिकता {Regional Essence in the story Diyo Jalirahechha}
प्रस्तुत लेखमा आञ्चलिक अध्ययनका लागि रामलाल जोशीद्वारा लिखित कथासङ्ग्रह ऐनामा सङ्गृहीत ‘दियो जलिरहेछ’ शीर्षकको कथा चयन गरिएको छ । रामलालले गजल, कविता आदि विधामा कलम चलाएका भए पनि उनको लेखन कविताका उपविधाहरूमा भन्दा आख्यानका क्षेत्रमा अझ सशक्त रहेको छ । उनले आख्यानमा मूलतः सुदूरपश्चिमको समाजको चित्र उतारेका छन् । जोशीले त्यस क्षेत्रविशेषको सामाजिक, आर्थिक, सांस्कृतिक, शैक्षिक आदि अवस्थाको यथार्थ चित्र उतारेका कारण उनका आख्यानात्मक रचना आञ्चलिकताका विशेषताले युक्त छन् । साहित्यमा आञ्चलिकता भन्नाले खास स्थानविशेषका सामाजिक, सांस्कृतिक भाषिक आदि विशेषताले युक्त साहित्य भन्ने बुझिन्छ । यस कथामा आञ्चलिकताका तिनै विशेषता पाइने तर यसअघि आञ्चलिकतालाई आधार बनाएर प्रस्तुत कथाको अध्ययन नगरिएकाले यो शीर्षक चयन गरिएको हो । प्रस्तुत कथा आञ्चलिकताका दृष्टिले केकस्तो रहेको छ भन्ने मुख्य समस्या र यसको प्राज्ञिक समाधान खोज्ने उद्देश्यमा आधारित यस अध्ययनमा विश्लेष्य कथा प्राथमिक सामग्रीका रूपमा रहेको छ भने आञ्चलिकताको सैद्धान्तिक अवधारणाका लागि द्वितीयक स्रोत उपयोग गरिएको छ । गुणात्मक प्रकृतिको यस अध्ययनमा व्याख्यात्मक एवं विश्लेषणात्मक विधि अवलम्बन गरिएको छ । कृतिमा पाइने आञ्चलिकताका विविध अभिलक्षणहरूमध्ये यस कथामा भौगोलिक, सामाजिक, सांस्कृतिक, आर्थिक, शैक्षिक, राजनीतिक र भाषिक आञ्चलिकता पाइने कुरा जनाइएको छ । प्रस्तुत कथा अञ्चलविशेषका विशेषता उजागर गर्नका लागि लेखिएको र तत् तत् विशेषता उजागर भएकाले कथा आञ्चलिकताका दृष्टिले उल्लेखनीय रहेको निष्कर्ष निकालिएको छ ।
पूर्वीय साहित्यमा रसवाद चिन्तन र उत्पत्ति {Rasavad philosophy and its origin in Eastern literature}
रसवाद पूर्वीय साहित्यशास्त्रको सर्वाधिक चर्चित र आकर्षक साहित्यिकवाद हो । रसशास्त्रअनुसार रस आस्वाद्यपन हो । रससिद्धान्तका प्रवर्तक आदिआचार्य भरतमुनि हुन् । रसवादमा के कस्ता चिन्तन देखिएका छन् ? नेपाली साहित्यमा रस प्रयोग कसरी हुँदै आएको छ ? भन्ने जिज्ञासा एवम् अनुसन्धेय प्रश्नमा आधारित आधारित हुँदै अध्ययनको मूल समस्या रसवादको चिन्तन र प्रयोगसँग सम्बन्धित भएकाले यस अनुसन्धानात्मक लेखको मुख्य उद्देश्य रसवादको चिन्तन र प्रयोगको अध्ययन गर्नु हो । यसका विशिष्ट उद्देश्यहरू रसवादमा देखिएका चिन्तनको विश्लेषण गर्नु, नेपाली साहित्यमा रस प्रयोगको अध्ययन गर्नु हो । पुस्तकालयीय अध्ययन विधिको प्रयोग गरिएको यस अध्ययनमा नेपाली साहित्यका साहित्यिक विधा र गीतलाई उद्देश्यमूलक ढङ्गबाट नमुनाको छनोट गरिएको छ । यस अध्ययनमा रससिद्धान्त, रससामग्री, रससूत्र, रसप्रकार र रसप्रयोगका सम्बन्धमा विश्लेषण गरिएको छ । यस अध्ययनको व्याख्या विश्लेषण प्रक्रिया वर्णनात्मक र विश्लेषणात्मक रहेको छ । रसवादसम्बन्धी उत्पन्न चिन्तनमा रससामग्री विभाव हुन्छ । यसमा आलम्बन विभाव र उद्दीपन विभाव हुने गर्दछ । अनुभाव, व्यभिचारी र स्थायी भाव रसभाव हुन् । यिनै स्थायी भावका आधारमा नवरस देखापर्ने गर्दछन् । शृङ्गार रस पहिलो रस हो । यो संयोग र वियोग वा विप्रलम्भ शृङ्गारमा विभाजन हुन्छ । हास्य, वीर, करुण, रौद्र, भयानक, बीभत्स, अद्भूत र शान्त रस रसप्रकार हुन् । रसउत्पत्तिका उत्पत्ति, अनुमिति, भुक्ति, अभिव्यक्तिवाद बहुचर्चित रससूत्र हुन् । नेपाली साहित्यका कविता र नाटक विधामा नवरसको प्रयोग हुनुका साथै शृङ्गार, वीर, हास्य र शान्तरसको बढी प्रयोग भएको छ । राष्ट्रिय गीतमा वीर र शान्त रस प्रयोग भएको छ । आधुनिक गीतमा नवरससँगै शृङ्गार, करुण, शान्त रसको प्रयोग हुने गरेको छ । लोकदोहोरी गीतमा समेत नवरसको प्रयोग हुनुका साथै शृङ्गार, करुण र शान्त रस बढी प्र्योग हुने गरेको छ । यस लेखका माध्यमबाट रसचिन्तन र नेपाली साहित्यमा रसप्रयोगको स्थितिका सम्बन्धमा ज्ञान प्राप्त हुने भएकाले साहित्यमा रसका बारेमा अध्ययन गर्न, अनुसन्धान गर्न चाहनेका लागि यो लेख महŒवपूर्ण हुनेछ ।
रावणायन उपन्यासमा युगचेतना {Epochal consciousness in the novel Ravanayan}
प्रस्तुत शोधलेख खनाल रेवतीरमणकृत रावणायन उपन्यासमा अभिव्यक्त युगचेतनाको विश्लेषणमा केन्द्रित छ । कुनै समय विशेषमा सामाजिक, सांस्कृतिक एवम् राजनीतिक रूपमा विकसित अवधारणा युगचेतना हो । प्रस्तुत उपन्यासमा रावणको प्रचलित मिथकलाई पुनर्लेखन गरी नायकत्व प्रदान गरिएको छ र त्यसमार्फत संविधान सभामार्फत संविधान बनेपश्चात्को युगचेतना अभिव्यक्त गरिएको छ । यस सन्दर्भमा रावणायन उपन्यासमा वर्तमान युगचेतनालाई के–कसरी प्रस्तुत गरिएको छ भन्ने समस्याको समाधान खोजी गर्ने उद्देश्यका साथ यो अध्ययन गरिएको छ । यसमा रावणायन उपन्यास प्राथमिक सामग्री रहेको छ भने यस उपन्यासबारे गरिएका पूर्वअध्ययन र युगचेतनासम्बन्धी लेखरचना द्वितीयक सामग्री रहेका छन् । तिनको सङ्कलन पुस्तकालाय र इन्टरनेटका माध्यमबाट गरिएको छ । समस्याको समाधानका लागि उपन्यासबाट सोद्देश्यमूलक विधिबाट तथ्यहरू सङ्कलन गरी तिनको व्याख्या विश्लेषण गरिएकाले यसमा विश्लेषणात्मक विधिको प्रयोग गरिएको छ । यसरी गरिएको अध्ययनका आधारमा यस उपन्यासमा विभेदप्रतिको प्रतिरोध चेतना र समतामूलक समाजको परिकल्पना जस्ता युगचेतनालाई पौराणिक पात्र रावणको चरित्रको पुनर्लेखनका माध्यमबाट प्रस्तुत गरिएको निष्कर्ष निकालिएको छ ।
हर्कबहादुर कवितामा व्यञ्जनार्थ {Implied meaning in the poem Harkabahadur]
प्रस्तुत लेख आनन्दवर्धनद्वारा प्रतिपादित ध्वनिसिद्धान्तअनुसार अभिधा, लक्षणा र व्यञ्जना (प्रतीयमान अर्थ) मध्ये व्यञ्जना वा प्रतीयमान अर्थका आधारमा दिनेश अधिकारीद्वारा रचित हर्कबहादुर कविताको अर्थनिरूपणमा केन्द्रित छ । पूर्वीय काव्य परम्परामा ध्वनि सिद्धान्तका आधारमा काव्यको श्रेणी मापन गर्ने गरिन्छ । रससिद्धान्त जस्तै ध्वनि पनि संस्कृत साहित्य समालोचनाको एक अत्यन्त उर्वर एवम् प्राचीन सिद्धान्त हो । आनन्दवर्धनले व्यङ्ग्यको प्रबलता रहेको अभिव्यक्तिलाई ध्वनिकाव्य मानेका छन् भने ध्वनि तत्त्व गौण रूपमा रहेका या वाच्यर्थकै समान भएर रहेको अभिव्यक्तिलाई गुणीभूत व्यङ्ग्य काव्य मानेका छन् । हर्कबहादुर कवितामा आर्थिक विषमता, मानवीय मूल्यहीन, सामाजिक विसङ्गति र राजनैतिक अकर्मण्यताका कारणले आम नेपालीले भोगेका दुःख र पीडा हर्कबहादुर पात्रका माध्यमबाट व्यञ्जनार्थमा अभिव्यञ्जित भएको छ । प्रस्तुत कविता अभिधार्थभन्दा व्यञ्जनार्थमा बढी शक्तिशाली अर्थ प्रकटीकरण भएको छ । त्यही व्यञ्जनार्थ खोजी गरी वर्णन र विश्लेषण गर्नु लेखको मूल प्राप्ति हो ।
साल्गीको बलात्कृत आँसु कथामा जाति, क्षण र परिवेश {Caste, moment, and setting in the story Salgiko Balatkrit Aansu}
प्रस्तुत लेख पारिजातको ‘साल्गीको बलात्कृत आँसु’ कथामा प्रयुक्त मानिसहरूको जाति, क्षण र पर्यावरणसम्बन्धी विश्लेषण र मूल्याङ्कनमा आधारित छ । जातिको पहिचान मानिसको शारीरिक बनावट एवम् वंशानुगत गुणका आधारमा गर्न सकिन्छ । हरेक युगमा मानिसको महत्त्वपूर्ण विचार समाजको विशिष्ट धारणा बन्दछ । पर्यावरणले सामान्य अर्थमा मानव आँखाले देखिने सम्पूर्ण वस्तुलाई बुझाउँछ । यस लेखमा पारिजातको कथालाई प्राथमिक सामग्रीका रूपमा तथा जाति, क्षण र पर्यावरणसम्बन्धी सिद्धान्त एवम् विश्लेष्य कथासँग सम्बन्धित अध्ययनलाई द्वितीय सामग्रीका रूपमा लिइएको छ । यसमा हिप्पोलाइट एडल्फ तेनले अघि सारेको जाति, पर्यावरण र क्षणसम्बन्धी सैद्धान्तिक मान्यतालाई कृतिविश्लेषणको आधार बनाइएको छ । साथै निगमनात्मक विधिबाट तथ्यको निरूपणपश्चात समस्याको समाधान गरिएको छ । पारिजातका विश्लेष्य कथामा कुन जातिका कस्ता पात्रको प्रयोग गरिएको छ साथै कथाको पर्यावरण र क्षण के कस्तो छ भन्ने प्राज्ञिक जिज्ञासाको समाधान गर्ने लक्ष्य यस लेखको रहेको छ । उनको यस कथामा विशेषतः अशिक्षित, गरिब, दूरदृष्टि नभएका तथा मतवाली पात्रको आधिक्य रहेको निष्कर्ष निकालिएको छ । साथै गरिबी र अशिक्षाका कारणले नारीहरूको अस्तित्व धरापमा पर्ने गरेको सन्दर्भका साथै नारीमाथि हिंसा, शोषण एवम् विभेद गरिने तत्कालीन नेपाली तथा भारतीय परिवेशको यथार्थ प्रस्तुति यस कथामा रहेको निष्कर्ष पनि निकालिएको छ ।
अवधी भाषाका लोकगीतको अध्ययन { Study of Awadhi Folk Songs]
प्रस्तुत लेखमा रूपन्देही र कपिलवस्तु जिल्लामा प्रचलित लोकगीतको अध्ययन गरिएको छ । यो लेख क्षेत्रीय अध्ययनसँग सम्बन्धित रहेको छ । यस लेखमा प्राथमिक तथा द्वितीयक स्रोतका सामग्रीको उपयोग गरिएको छ । यस लेखमा रूपन्देही जिल्लाका मायादेवी गाउँपालिका, कोटहीमाई गाउँपालिका, लुम्बिनी सांस्कृतिक नगरपालिका तथा कपिलवस्तु जिल्लाको तौलिहवा नगरपालिकालाई भौगोलिक स्थानका रूपमा चयन गरी त्यहाँ प्रचलित अवधी लोकगीत सङ्कलन गरिएको छ । यस लेखमा अवधी भाषीले विभिन्न अवसरमा गाउने विविध लोकगीत सङ्कलन गरी तिनका मुख्य विशेषता निरूपण गरिएको छ । यिनै लोकगीतलाई यस लेखमा प्राथमिक स्रोतको सामग्रीका रूपमा लिइएको छ । यस लेखमा अवधी भाषिक समुदायमा विभिन्न पर्वसँग सम्बन्धित लोकगीत प्रचलित रहेका छन् भन्ने कुरा लेखमा देखाइएको छ । यस्तै अवधी भाषी समुदायमा पर्व गीत, कर्म गीत, संस्कार गीत, ऋतु गीत, जाति गीत आदि प्रचलित रहेका छन् भन्ने कुरा लेखमा उल्लेख गरिएको छ । अवधी भाषामा प्रचलित रहेका लोकगीतले नारीका पीडा, आर्थिक अभाव, मनोवैज्ञानिक समस्या जस्ता विषय उठान गर्दै समाज सुधारको चाहना व्यक्त गरेका गरेका छन् भन्ने विषय यस लेखमा आएको छ । लोकसमाजमा प्रचलित विभिन्न लोकगीतले अवधी समुदायमा बस्ने विभिन्न जातजातिको प्रतिनिधित्व गरेको छ भन्ने कुरा यस लेखमा देखाइएको छ ।
रूपन्देही जिल्लाका थारू समुदायमा प्रचलित सीताविवाह {Sitavivah practiced in the Tharu community of Rupandehi district}
प्रस्तुत आलेख रूपन्देही जिल्लाका थारू समुदायमा प्रचलित सीताविवाह लोकनाटकको प्रचलन, प्रेरणा, प्रभाव र कथास्रोत तथा प्रस्तुति विधानका बारेको अध्ययनमा केन्द्रित छ । नेपालका विभिन्न समुदायमध्ये हालको बसाइँसराइको अवस्थाबाहेक तराई र भित्री मधेश भूभागमा बसोबास गर्नेमा थारू समुदाय मुख्य पर्दछ जसको आफ्नै भाषा, संस्कृति, रीतिरिवाज, परम्परा, साहित्य र लोकसाहित्य छ । रूपन्देही जिल्लामा पनि यस समुदायको बसोबास रहेको छ । लोकसाहित्यिक विधामा सम्पन्न मानिने यस समुदायमा लोकसाहित्यका लोकगीत, गाथा, कथा, उखान, टुक्का, पहेली आदि रहे जस्तै लोकनाट्य विधा पनि प्रचलित देखिन्छ । यस्ता नाटकका विषय ऐतिहासिक, पौराणिक र लोककिंवदन्तीसँग सम्बन्धित देखिन्छन् । अध्ययनीय सीता विवाह लोकनाटक हिन्दु पौराणिक कथामा आधारित तथा आफ्नै जातीय सामाजिक सांस्कृतिक अभिव्यक्ति प्रकट भएको अभिनेयमूलक नाट्य विधा हो जसको विषय रामकथा रहेको छ । यसको रचना र प्रस्तुतिको प्रेरणा उत्तर भारतका विभिन्न ठाउँमा प्रचलित रामलीला नै हो । क्षेत्रकार्यबाट आफै प्रत्यक्ष सङ्लगन भई सामग्री सङ्कलन गरेर तयार पारिएको यस आलेखमा अध्ययनीय लोकनाटक प्रस्तुतिको प्रेरणा, प्रभाव र कथास्रोत तथा नाटकमा अभिव्यक्त जातीय सामाजिक सांस्कृतिक अभिव्यक्तिका बारेमा अध्ययन गरिएको छ । अध्ययन गर्ने क्रममा थारू समुदायमा सीताविवाह लोकनाटक प्रस्तुतिको प्रेरणा र प्रभाव, सीताविवाह लोकनाटकको प्रस्तुति विधान, प्रस्तुतिको आरम्भ, नाट्य प्रदर्शन, समापन र सीताविवाह लोकनाटकमा अभिव्यक्त जातीय सामाजिक सांस्कृतिक परम्पराको प्रकटीकरण जस्ता बुँदालाई विश्लेष्य आधार बनाइएको छ ।
माधवी उपन्यासमा मिथकीय बिम्ब {Mythical Imagery in the Novel Madhavi}
प्रस्तुत लेख मदनमणि दीक्षितद्वारा लिखित माधवी उपन्यासको मिथकीय अध्ययनमा केन्द्रित छ । शब्दका माध्यमबाट मस्तिष्कमा पर्ने कुनै पनि वस्तुको छायाँ वा चित्र बिम्ब हो भने त्यस्ता चित्रात्मक गुण भएका बिम्बहरूको निर्माण प्रक्रिया नै बिम्बविधान हो । मिथकीय समालोचनाले कृतिमा प्रयुक्त मिथकको मूल रूपको खोजी, परिवर्तित प्रसङ्ग, आद्यरूपीय चरित्र, मिथकीय परिवेश, मिथकीय बिम्बविधान, मिथकीय सान्दर्भिकता आदिजस्ता पक्षहरूको अध्ययन गर्ने भए तापनि यो लेख मिथकीय बिम्बमा केन्द्रित छ । पुस्तकालयीय अध्ययनबाट प्राप्त प्राथमिक तथा द्वितीयक सामग्रीलाई सघन पाठ विश्लेषण तथा आगमनात्मक तर्कपद्धतिको उपयोगद्वारा विश्लेषण गरी निचोड निकालिएको यो लेख माधवी उपन्यासमा के कस्ता मिथकीय बिम्बहरू प्रयोग भएका छन् भन्ने समस्यामा केन्द्रित रहेकाले उक्त उपन्यासमा प्रयुक्त प्रमुख मिथकीय बिम्बहरूको निरूपण गर्नु नै यस लेखको उद्देश्य रहेको छ । माधवी उपन्यासमा आदिम मानवका प्रकृतिपरक र मनोदेहिक प्रथम अनुभवलाई प्रतिबिम्बित गर्ने आद्य बिम्ब; भूतप्रेत, राक्षस आदि अद्भूत भाव तथा आदिम समयको गणगोत्र चिह्न प्रतिबिम्बित गर्ने किमाकार बिम्ब; जादु, टुनामुना, तन्त्रमन्त्र, कर्मकाण्ड, यज्ञ अनुष्ठान आदिलाई प्रतिबिम्बित गर्ने यातुधार्मिक बिम्ब; लोकप्रसिद्ध नायक, नायिका, ऐतिहासिक पुरुष तथा अलौकिक पात्रलाई प्रतिबिम्बित गर्ने निजन्धारी बिम्ब; धार्मिक आस्था र विश्वासलाई प्रतिबिम्बित गर्ने देवाख्यान बिम्ब; आदिम मानवीय आस्था एवं विश्वासलाई प्रतिबिम्बित गर्ने प्रत्यय बिम्ब आदिको प्रयोग गरिएको छ । यी मिथकीय बिम्बहरूको अध्ययनबाट आदिम मानवका प्रकृति, ब्रह्माण्ड, जन्म, मृत्यु, देवीदेवता, भूतप्रेत आदि सम्बन्धी धारणा र विश्वासलाई बुझ्न सकिन्छ । अतः माधवी उपन्यासका विश्वामित्र, गालव, माधवी, ययाति जस्ता पात्रहरूलाई आदिम मानवका अनुभव, धारणा र विश्वासलाई संवहन गर्ने आद्यरूपीय चरित्र तथा मिथकीय बिम्बका रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ । यस्ता आद्यचरित्र र बिम्बहरूको अध्ययनबाट उत्तरवैदिककालीन समाजका मानिसहरूले जीवन र जगत्लाई कसरी हेर्थे भन्ने कुरा बुझ्न सकिन्छ भन्ने निष्कर्ष निकालिएको छ ।
मुक्तिप्रसाद Mukti Prasad भण्डारी Bhandari
चरैवेति उपन्यासमा युगचेतना {Epochal Consciousness in the Novel Charaiveti}
प्रस्तुत लेखमा पाश्चात्य चिन्तक हिप्पोलाइट एडोल्फ टेन (सन् १८२८–१८९३) ले तय गरेका समाजशास्त्रीय अध्ययनका आधारहरूमध्ये युगचेतनालाई आधार बनाएर चरैवेति उपन्यासको अध्ययन गरिएको छ । चरैवेति उपन्यासमा के–कस्तो युगचेतनाको अभिव्यक्ति पाइन्छ भन्ने समस्यामा केन्द्रित रहेर यो अध्ययन गरिएको छ । यसका लागि चरैवेति उपन्यास प्राथमिक सामग्री र युगचेतनासँग सम्बन्धित द्वितीयक सामग्रीको प्रयोग गरिएको छ । तिनको सङ्कलन पुस्तकालय कार्यबाट गरिएको छ । युग र सामाजिक सांस्कृतिक परिवेश, युगीन राजनीति, युगीन आर्थिक अवस्था, युगीन विचारधारा, उपन्यासका युगीन प्रवृत्तिहरू, युगमा आधारित लेखकीय र सामाजिक अनुभव गरी यी छओटा आधार नै कृतिको विमर्श गर्ने सैद्धान्तिक स्वरूप हुन् । पाठविश्लेषण विधिमा आधारित यस अध्ययनका आधारमा पूर्वी नेपालको पहाड र तराईको जनजीवन, त्यहाँ व्याप्त धर्मान्तरण, हिन्दु अतिवाद, छुवाछुत, जातीय विभेद, विदेशी संस्कृतिको नकारात्मक प्रभाव, हिन्दु, इसाई र किरात धर्मबिचको मतमतान्तर आदि चरैवेति उपन्यासमा प्रयुक्त युग र सामाजिक सांस्कृतिक परिवेश हो । पञ्चायतकालीन शासन व्यवस्था, इसाईहरूमाथि धार्मिक प्रतिबन्ध लगाउनु, धर्म प्रचारको आरोपमा प्रहरी प्रशासनले धरपकड गर्नु र मुद्दा लगाउनु आदि उपन्यासमा प्रयुक्त युगीन राजनीति हो । जङ्गल फाँडेर बसोबास गर्नु, खानलाउनकै दुःखले बसाइँ सर्नु, समयमै अस्पतालको उपचार प्राप्त गर्न नसकेर मृत्युवरण गर्न पुग्नु जस्ता घटनावलीले कमजोर आर्थिक अवस्थालाई बुझाउँछ । समाजमा व्याप्त सारा धार्मिक रूढिवाद र अन्धपरम्परालाई चिर्न वैज्ञानिक चेत र मानवतावादले मात्रै सक्ने हुँदा प्रकृतिलाई रक्षा गर्ने वैज्ञानिक तथा भौतिकवादी जीवन अँगाल्नुपर्ने विचार उपन्यासमा प्रयुक्त युगीन विचारधारा हो । पूर्वीय र पाश्चात्य धर्मदर्शनको तुलनात्मक अध्ययन गर्नु, सामाजिक यथार्थतालाई प्रस्तुत गर्नु जस्ता मूलभूत औपन्यासिक प्रवृतिहरू उपन्यासमा पाइन्छ । समाजमा देखिएका विकृति, विसङ्गति, पारिवारिक बेमेल आदिजस्ता विषयलाई लेखकले उपन्यासमा जीवन्त रूपमा प्रस्तुत गरेका छन् । यस्तै आजको आधुनिक युगमा विज्ञान र प्रविधि प्रमुख तत्त्वका रूपमा रहेका छन्, समाजमा मानवताको खाँचो छ, प्रकृतिको संरक्षण गर्न नसके सारा जगत् खतरामा पर्छ भन्ने विचार लेखकीय सामाजिक अनुभवगत विचार हो । यसरी युगचेतनाको सिद्धान्त र प्रयोगका दृष्टिले चरैवेति उपन्यास अब्बल रहेको निष्कर्ष यसमा प्रस्तुत गरिएको छ ।
लमजुङ जिल्लामा प्रचलित बाह्रमासे ठाडो भाका लोकगीतको विधातत्त्व {Genre elements of Barhamase Thado Bhaka folk songs practiced in Lamjung district}
‘लमजुङ जिल्लामा प्रचलित बाह्रमासे ठाडो भाका लोकगीतको विधातŒव’ शीर्षकको प्रस्तुत लेख बाह्रमासे ठाडो भाका लोकगीतको विधातत्त्वको अध्ययनमा केन्द्रित छ । बाह्रमासे ठाडो भाका लोकगीत लोकमा प्रचलित विभिन्न लोकगीतहरूमध्ये एक भाका हो । लोकगीत लोकको अभिव्यक्ति हो । बाह्रमासे ठाडो भाका लोकगीत लोकगीतभित्र पर्ने बेग्लै खालको गीत हो । बाह्रमासे ठाडो भाका लमजुङ जिल्लामा प्रचलित ठाडो भाका लोकगीतको एउटा प्रकार हो । यस गीतमा गायनसँगै नृत्य पनि गरिन्छ । लमजुङ जिल्लामा विशेष रूपमा यो भाका प्रचलित रहेको छ । यस गीतलाई गाउन कुनै पनि समय, पर्व र मौका कुर्नु नपर्ने र जुनसुकै स्थानमा, जुनसुकै बेला पनि गाउन सकिने हुनाले यस गीतलाई बाह्रमासे ठाडो भाका लोकगीत भनिएको हो । यस गीतको प्रचलन जातिगत रूपमा दुरा, गुरुङ, क्षेत्री, बाहुन, दमाइ, कामी, सार्की, कुमाललगायतका समुदायमा रहेको देखिन्छ भने क्षेत्रगत रूपमा विशेष गरेर लमजुङ, गोरखा, कास्की, बाग्लुङ, तनहुँ गरी अन्य क्षेत्रमा पनि प्रचलित देखिन्छ । यस लेखमा बाह्रमासे ठाडो भाका लोकगीतमाकेकस्ता विधात प्रयोग भएका छन् भन्ने मूल समस्याका रूपमा लिई विषयको व्याख्या तथा विश्लेषण गरिएको छ । यस लेखमा यस गीतको प्रचलनका बारेमा चर्चा गरी बाह्रमासे ठाडो भाका लोकगीतको तत्त्वहरूका पहिचान गर्नु यस लेखको मुख्य उद्देश्य रहेको छ । यसका लागि प्राथमिक र द्वितीयक स्रोतबाट बाह्रमासे ठाडो भाका लोकगीतको सङ्कलन गरी तिनको अध्ययन र विश्लेषण गरएको छ । बाह्रमासे ठाडो भाका लोकगीतका तत्त्वहरूमा कथ्यविषय वा मूलभाव, शैली, भाषा, स्थायी अन्तरा, थेगो, लय वा सङ्गीत, रङ्गमञ्च, वेषभूषा र उद्देश्य जस्ता तत्त्वहरू पर्दछन् । तसर्थ, बाह्रमासे ठाडो भाका लाकगीतका यिनै तत्त्व सम्बन्धी मूल समस्यामा केन्द्रित रही बाह्रमासे ठाडो भाका लोकगीतमा विधातत्त्वको खोजी गरिएको यस लेखमा बाह्रमासे ठाडो भाका लोकगीतलाई साक्षी मानी यसैका आधारमा विषयको अध्ययन विश्लेषण गरी तिनको सामान्यीकरण गरिएको छ । बाह्रमासे ठाडो भाका लोकगीतको तत्त्वहरूको पहिचान गरी यसको प्रस्तुतिगत शैली, संस्कार, संस्कृति, सामाजिक तथा सांस्कृतिक पक्षसँग यसको सम्बन्ध जस्ता पक्षहरूसमेतको यस गीतमा व्यक्त भएका छन् भन्ने निष्कर्ष प्रस्तुत गरिएको छ ।
हाम्रा आवाजहरू गीतिसङ्ग्रहमा वर्गीय चेतना {Class Consciousness in the Song Collection Hamra Aawajharu}
प्रस्तुत लेखमा लेखनाथ ज्ञवालीको हाम्रा आवाजहरू गीतिसङ्ग्रहमा वर्गीय चेतनाको विश्लेषण गरिएको छ । वर्गीय चेतनाले वर्गबोध, वर्गशोषण तथा वर्गसङ्घर्ष, श्रमप्रतिको सम्मान, श्रमजीवी वर्गको हित आदिलाई बुझाउँछ । वर्गीय चिन्तन माक्र्सवादी साहित्य चिन्तनको स्थापित मान्यता हो । प्रस्तुत लेखमा सामग्रीको सङ्कलन पुस्तकालयीय कार्यबाट गरिएको छ र सामग्री विश्लेषणमा वर्गीय चेतनाका अभिलक्षणहरूमध्ये वर्गीय विभेद, शोषण र अत्याचार विरुद्धको आवाज, क्रान्तिकारी जनचेतना, निम्न वर्गप्रतिको सम्मान, समतामूलक समाज निर्माणको चाहनालाई आधार मानिएको छ । लेखनाथ ज्ञवालीको हाम्रा आवाजहरू गीतिसङ्ग्रहमा नेपाली समाजको वर्गीय अवस्था, शोषण र अत्याचार, श्रमजीवी वर्गको जीवन, अत्याचारी शासन व्यवस्थाका व्रिmयाकलाप, जनमुखी शासन व्यवस्थाको चाहना जस्ता विषयलाई उद्घाटन गरिएको निष्कर्ष निकालिएको छ । यसमा समाजमा भएका असमानताले नै वर्गद्वन्द्व तथा वर्गीय चेतना जन्मने र वर्गीय चेतनाको सही विश्लेषणले मात्र निम्नवर्गको मुक्ति हुन सक्ने विचार पाइन्छ । यस लेखमा नेपालको सामन्ती राज्यसत्तामा देखापर्ने वर्गीय विभेद र त्यसबाट उत्पन्न समस्याको चित्रण गरिएको प्रस्तुत गीतिसङ्ग्रहमा वर्गीय चेतना सशक्त रहेको निष्कर्ष निकालिएको छ ।
नेवाःतय् व्यक्तिनाम परम्पराय् वःगु ह्यूपाः {Changing Process in Traditional Proper Name of Newa}
खास मनूयात संकेत याय्त बियातैगु व्यक्तिवाचक नां हे व्यक्तिनाम खः । मचा जन्म याय्वं वया म्हसीकाकथं नां छुइगु परम्परा धर्म, जाति वा समुदायकथं हलिमय् यक्व ताजिया दु । नेवाःतय् हिन्दु व बौद्घ संस्कारकथं मचाया नां छुइगु याः । शदीऔंनिसें नेवाःतसें संस्कृतमूल खँग्वःयात व्यक्तिनामया नितिं नालावयाच्वंगुदु । भाषा–संस्कृति ख्यलय् अतिकं च्वन्ह्याःपिं नेवाःत थःगु हे भासं मौलिक नां छुइगु ज्याय् ल्यूने लाःगु खनेदु । नेवाःतय् थःगु हे मौलिक सभ्यताया प्रतिविम्बन जुइगु स्वभाषिक खँग्वःतय्त व्यक्तिनामया ल्याखं ल्यज्या गय्–गुकथं जुल धैगु खँय् दुवालेगु कुतः मजूनि । नेपाःगालय् मांभाय्या नां ल्यय्गु सिलसिला गुबलय् व गुकथं न्ह्यात धैगु सुचं मालेगु हे थ्व च्वसुया आजु खः । नेवाः समाजय् मचायात नां बीगु संस्कार व नांया नितिं ल्यज्या जुइगु खँग्वःया मूलबारे जक थुगु च्वसु केन्द्रित जू । अनुसन्धानयात माःगु प्राथमिक स्रोत स्रोतव्यक्तितपाखें मुंगु दुसा द्वितीयक सामग्री पुस्तकालयपाखें प्राप्त जूगु खः । संकलित तथ्याङ्कयात ऐतिहासिक विधि छ्यलाः नेवाःतय् संस्कृत नां छुइगु परम्पराय् वःगु ह्यूपाः दुवालेगु कुतः जूगु दु । हलिमय् हरेक पक्ष व विषय सीमान्तकृत वर्गं थःगु स्वअस्तित्व पिब्वय्त वहस व अभ्यास न्ह्याकूगु इलय् व्यक्तिनामय् भाषिक पहिचान दुवालेत थन पहिचानवाद अनुसन्धानया सैद्धान्तिक आधार खः । मचाया नां छुइगु ज्याय् पहिचान कुबीगु मौलिक खँग्वः ल्ययाः सहअस्तित्वया वकालत याय्गु कुतः सीमान्तकृतपाखें थीथी देसय् न्ह्याकूगु दु । थ्व ज्याय् नेवाःतय्गु नं सक्रिय सहभागीता खनेदयावःगु दु । राणाकालया उत्तरार्धय् वःगु भाषिक–सांस्कृतिक जागरणया उपज नेवाः नां छुइगु ज्या भाषिक न्ह्यलुवापिसं न्ह्याकूगु खः । पञ्चायतकालय् वयाः स्वभाषीय नां छुइगु लहर तच्वयाः वनसा थौंकन्हय् अझ व्यापक जुयाब्यूगु दु । विविध नेवाः नां थौंकन्हय् गैह्रनेवाः दथुइ नं लोकंह्वानाः स्थापित जूगु दु । नेवाःतय् नामकरण ज्याय् मौलिकपन अप्वःगु तथ्यं उमिगु भाषिक–सांस्कृतिक चेतनाय् वःगु बृद्घियात संकेत याः ।
भूषणप्रसाद श्रेष्ठया छन्द १०१ व नेवाः गजलय् गुण व दोष {Chhanda of Bhusan prasad shrestha and merit and demerit in Newa Gajal}
नेपालभाषा काव्य विधाय् स्यल्लाःम्ह गजल च्वमि भूषणप्रसाद श्रेष्ठं शास्त्रीय छन्द व बहरय् गजल चिनातःगु प्यंगू गजल सफू दु । उकी मध्ये ‘छन्द १०१ व नेवाः गजल’ सफूया गजलया बारे थन चर्चा जूगु दु । तर थ्व सफुती च्वंगु गजलया गुण व दोषया बारे आःतक सुनांनं कुलातःगु खनेमदु । थ्व हे गजल सफूया गुण व दोषया खँ कुलेगु थ्व शोधलेखया तातुना खः । थुकिं गजल च्वमिपिंत गजल बारे दुग्यंक अध्ययन याय्त ग्वहालि जुइ । पूर्वीय काव्यशास्त्रय् काव्यगुण व काव्यदोषया बारे थीथी आचार्य विद्वानपिनिपाखें थःथःगु मत व्यक्त यानातःगु दु । थ्व शोधलेखय् ‘छन्द १०१ व नेवाः गजल’ सफुती च्वंगु गजलया गुण व दोषयात पूर्वीय काव्यशास्त्रकथं कुलेगु ज्या जूगु दु । थुकिया लागि पुस्तकालय सामग्रीयात छ्यलाः व्याख्या विश्लेषण यानाः गुणात्मकता विधिकथं यानागु दु । थुगु सफूया गजलय् विम्बया छ्यलाबुला, परिपक्वता, स्पष्टता, कोमलता, प्रतिकात्मकता, गेयात्मकता नापं शास्त्रीय नियम व मान्यताकथं शास्त्रीय छन्द व बहरया प्रयोग यानातःगु खनेदु । थ्व धैगु थुगु सफूया काव्यगुण जुल । तर गुलिंगुलिं गजलया सैद्धान्तिक संरचनाकथं पाय्छि मजूगु, अर्थदोष, पददोष खनेदुगु खँग्वः छ्यलातःगु गजल नं दु । थ्व धैगु काव्यदोष जुल । थुकथं थ्व सफूया गजलय् काव्यदोषसिबे काव्यगुण अप्वः खनेदु । नापं भूषणप्रसादया थुगु सफूया गजल स्वय्बलय् छन्द व बहरया शास्त्रीय मान्यताकथं पाय्छि जुइक चिनातःगु खनेदु ।
राजेन्द्र कुमार Rajendra Kumar महर्जन Maharjan
नेपाःगाःया नेवाः संस्कृतिइ संगीत {Newar culture and music in Nepāgā}
नेपाःगाःया नेवाःत संस्कृति हनेगुली तसकं न्ह्यःने लाः । जीवनया प्रारम्भिक ईनिसें अन्त मजूतले, दछियंक लकसयात ल्वय्क नखःचखः, मेलापर्व, जात्रा हनेगु यानाच्वंगु दु । थुज्वःगु संस्कृति अर्थ, भूगोल, स्वास्थ, मौसम, सुचुपिचु, ऐतिहासिक, राजनैतिक घटना, पर्यावरणनाप स्वापू तयाः जीवनयात न्ह्याइपुक न्ह्यनेयंकेगु तातुना थाय् विशेष फरक फरक संस्कृति न्ह्याकाच्वंगु दु । संस्कृति दुने धर्मदर्शन नापं मनोरञ्जन दुथ्याकाः जीवन वंगु हे मचाय्क सामाजिक सद्भाव व सामाजिक एकतायात स्वानाः न्ह्यांवनाच्वंगु दु । थुज्वःगु संस्कृतिइ संगीत गुकथं ? गुगु थासय् ? दुथ्यानाच्वंगु दु धैगु न्ह्यसःया लिसःकथं गुज्वःगु संस्कृतिइ बाजा म्ये, प्याखं संगीत छ्यलातःगु दु धकाः क्यनेगु थुगु च्वसुया तातुना खः । थुकी नेपाःगाःया नेवाः संस्कृतिइ संगीतया स्वापूयात जक न्ह्यब्वयागु दु । थुकिया लागि पुस्तकालय सामग्रीयात छ्यलाः नेवाः संस्कृतिइ संगीतया छ्यलायात ब्याख्या विश्लेषण गुणात्मकता विधिकथं यानागु दु । नेवाःतय्सं न्ह्याकाच्वंगु जात्रापर्व, मेला नखःचखः, संस्कार थें जाःगु संस्कृतिइ प्रदर्शनकारी कला म्ये, बाजा, प्याखं गुकथं स्वानाच्वंगु दु । जात्राय् मेलाय् नखचखः, संस्कार आदिइ संगीतया छ्यला, भूमिका व स्वापूया बारे विश्लेषण जूगु दु । मूर्त रुपं खनेदैगु, प्रदर्शन जुइगु संस्कृतिया मेरुदण्डया रुपय् अमूर्त ज्ञान (सीप कला) दर्शनपाखें निर्देशित जुयाच्वनी, पिनेया गुलि नं अभ्यासगत संस्कृति सिद्धान्तया आधारय् न्ह्यानाच्वनी । थुगु खँ थुकी न्ह्यब्वयागु दु । थुगु च्वसु संस्कृति व संगीतया अनुसन्धान याइपिनिगु लागि उपयुक्त जुइ ।
वज्रमुनि Bajramuni वज्राचार्य Bajracharya