नेपालको माध्यमिक तहको मूल्याङ्कन प्रणालीमा देखिएका चुनौती

Abstract

नेपालको विद्यालय शिक्षाको गुणस्तर सुधारका लागि पछिल्ला समयमा पाठ्यक्रम, पाठ्यपुस्तक एवं मूल्याङ्कन प्रणालीमा व्यापक परिवर्तनहरू गरिएका छन् । विशेष गरी माध्यमिक तह (कक्षा ९–१२) मा अपनाइएको  सक्षमतामा आधारित आधुनिक पाठ्यक्रम र त्यससँग सम्बद्ध बहुआयामिक मूल्याङ्कन प्रणालीले विद्यार्थीको समग्र ज्ञान, सीप, र दृष्टिकोणको मूल्याङ्कन गर्ने लक्ष्य राखेको छ । यस अध्ययनले नेपालको माध्यमिक तहमा लागु भइरहेका मूल्याङ्कन प्रणालीहरूको वर्तमान अवस्था, यसका विशेषता, अभ्यास, विद्यमान चुनौतीहरू र सुधारका सम्भावनाहरूको गहन विश्लेषण गरेको छ । यस अध्ययनले प्रयोगात्मक, शिक्षणमूलक, निरन्तर र अन्तिम मूल्याङ्कनका विधिहरूलाई समेट्ने प्रयास गरेको छ । त्यसैगरी, मूल्याङ्कनमा सूचना तथा सञ्चार प्रविधि (क्ष्ऋत्) को प्रयोग, समावेशी मूल्याङ्कन, र जीवनोपयोगी सीपको परीक्षण प्रणालीलाई समेत समेटेको छ । गुणात्मक अनुसन्धान विधिमा आधारित यस अध्ययनमा शिक्षकका अनुभव तथा दृष्टिकोणहरूलाई कथात्मक विश्लेषण (ल्बचबतष्खभ ब्लबथिकष्क) माार्फत प्रस्तुत गरिएको छ । यस अध्ययनका लागि ग्रामीण तथा शहरी क्षेत्रअन्र्तगतका विभिन्न जिल्लाका सामुदायिक तथा संस्थागत विद्यालयमा कार्यरत माध्यमिक तहका अनिवार्य विषयका शिक्षकहरूसँग अर्धसंरचित अन्तर्वार्तावाट प्राथमिक तथ्याङ्क सङ्कलन गरिएको छ साथै अध्ययनले विषयगत शिक्षकको दृष्टिकोणमार्फत मूल्याङ्कन प्रणालीको प्रभावकारिता तथा कमजोरीहरूको पहिचान गर्न खोजेको छ । प्राप्त तथ्याङ्क, नीतिगत दस्तावेज, विभिन्न कागजात, पाठ्यक्रम दस्तावेज, राष्ट्रिय मूल्याङ्कन प्रतिवेदन, र शिक्षाविद्को पूर्वकार्य एवं अध्ययनको विश्लेषणवाट यो निचोड निकालिएको छ । यस अध्ययनको निष्कर्षले मूल्याङ्ककन प्रणाली नीतिगत रूपमा वहुआयमिक क्षमता–आधारित भए तापनि व्यवहारमा अझै परीक्षा–केन्द्रित रहेको देखिन्छ । शिक्षक तालिमको अभाव, स्रोत साधनको कमी तथा सूचना प्रविधिमा पहँुचको असमानता प्रमुख चुनौतीका रूपमा रहेका छन् । ग्रामीण र शहरी क्षेत्रमा सूचना तथा सञ्चार प्रविधिमा पहुँच र कार्यान्वयनमा अन्तर देखिएको छ । विशेषगरी राष्ट्रिय पाठ्यक्रम प्रारूपको नीति र कक्षाकोठा अभ्यासबिचमा रिक्तता देखिन्छ । यस अध्ययनले निरन्तर शिक्षकको व्यावसायिक विकास, सूचना तथा सञ्चार प्रविधि पहुँच, स्रोत व्यवस्थापन र विद्यालयस्तरीय मूल्याङ्ककन प्रणालीलाई सुदृढ गर्नुपर्ने सुझाव दिइएको छ ।