The BMC Research Journal is published by the Research Management Cell, Birendra Bidhya Mandir Campus, Tikapur-1, Kailali, Nepal. The main aim of the BMC Research Journal is to develop and preserve research culture on the campus as well as in academic society at local, national, and international levels.
This license enables reusers to distribute, remix, adapt, and build upon the material in any medium or format for noncommercial purposes only, and only so long as attribution is given to the creator.
Sartrean Existentialism and Abner’s Odyssey for Self-identity in Faulkner’s Writings
This essay examines Abner Snopes; one of the most distinct character in William Faulkner’s writings and major character in his short story “Barn Burning” from Jean-Paul Sartre’s perspective on existentialism. Sartre defines human exploration of personal identity as swaying movement between being and becoming. Studying Faulkner’s Abner from Sartre’s philosophy helps to understand the general human tendency of struggling to achieve one’s true self. Abner as an uncompromising foe in “Barn Burning,” creates suffering to his employers and disapproves the actions of his own relatives. His fury drives him to continue damaging other people’s property. His fury provoke him to burn his master’s barn in retaliation. Even after repeated attempts, Abner’s odyssey for achieving the social acceptance and dignity fail. Realizing his place in society is still his unfulfilled ambition; his spirit wobbles between being himself and conforming to societal standards. Therefore, study of Abner’s personality through Sartrean existentialism helps us to understand not only the particular fictional individual but dominant existential crisis among all of us. Hence, this essay attempts to explain the ways an individual’s character and identity gets shaped by his wobbling quest of being and becoming in society by taking Abner’s case as the point of critical analysis.
Copyright (c) 2025 Author https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Indelible Marks of Violence in Amrita Pritam’s Novel Pinjar
This paper examines the impact of the 1947 India-Pakistan partition through the lens of Amrita Pritam’s novel Pinjar (1950), which poignantly captures the harrowing experiences of women caught in the crossfire of religious and political upheaval. The narrative follows Pooro and Lajo, two women whose lives are irrevocably changed by the brutal violence of partition, symbolizing the countless women who were abducted, raped, and subjected to forced conversions during this tumultuous period. Through these personal stories, Pinjar highlights the gendered nature of violence during partition, where women's bodies became battlegrounds for religious and cultural conflict between Hindus and Muslims. The paper delves into how the trauma of partition disproportionately affected women, whose suffering was often a consequence of communal hatred, societal norms, and the breakdown of familial ties. By drawing on trauma theory as articulated by Cathy Caruth and Jeffrey Alexander, as well as gendered readings of partition violence by scholars like Urvashi Butalia, Ritu Menon, and Kamla Bhasin, this study critically analyzes Pinjar to argue that Pooro's fate mirrors the fate of thousands of women whose lives were irreparably altered by the partition. Ultimately, the paper underscores the deeply gendered dimension of partition violence, illustrating how women's suffering became emblematic of the broader socio-political trauma of the era.
Bluntness in Popular Culture: The Trump Era’s Ascent
This research examines the mainstream media to illustrate their substantial influence in elevating Donald Trump as a presidential candidate during the 2016 US election. His confrontations with rival parties, distinctive rhetoric, and choice of language garnered significant attention. His language, reactions, and remarks regarding Hillary Clinton, media representatives, and women reflect fundamentalist ideologies that are pertinent to critical discourse analysis, emphasizing the role of discourse as a form of social interaction. Halliday’s Language as Social Semiotics, Michel Foucault’s concept of the Technology of Self, Karl Marx’s Dialectical Materialism as analytical frameworks to justify the argument. This study employs these critical discourses as a theoretical framework to analyze Donald Trump’s auditory, visual, printed, and multimodal communication. The main media purposively sampled for analysis are the BBC, CNN, The New York Times, The Guardian, and Fox News. Consequently, he emerged victorious in the election, serving as the President of the United States from 2017 to 2021. To analyze the argument that these selected media outlets framed Trump as a central figure during the 2016 election in America. The findings indicate that blunt media discourse contributed to maintaining his image as a national business magnate, amplified by prominent media outlets. Ultimately, the paper highlights how Trump's statements and media responses generated compelling news coverage, significantly contributing to his global recognition.
English Language Teachers' Perspectives on Transfer of Training Skills
Transfer of training is ongoing process of applying the content, instructional knowledge, and skills learned during the training session into classroom practice. This study aimed to explore secondary-level English language teachers' perspectives and the areas in which they get support in the transformation of training skills. The study was conducted using a narrative inquiry method applying semi-structured interviews as tools to get the required information. Four trained English language teachers teaching in four public schools in Rupandehi district were selected purposively. This research revealed that English language teachers had positive perspectives on the transfer of training skills. However, pedagogical transformation through training remained limited as they partially transferred the training knowledge and skills during the classroom delivery. The study can contribute to providing insightful ideas to the teachers in the transformation of training skills.
In-Service Teacher Training for Professional Development: Voices from Secondary Level English Teachers
In-service teacher training is a structured programme designed to help teachers refresh and enhance their professional knowledge, skills, and practices. This study aimed to explore the perceptions of secondary level in-service English teachers on the appositeness of in-service teacher training for professional development. We employed a narrative inquiry design. For our research participants, we purposively selected three (two male and one female) secondary level English teachers teaching in three different community schools in Rupandehi district for more than seven years. They were interviewed using semi-structured in-depth interview techniques to elicit the data. After transcribing and coding the data, they were analysed under the themes created. The study revealed that teachers were positive toward in-service teacher training. They viewed that in-service teacher training supported them to grow professionally with innovative knowledge, skills, and methods. However, they often found it difficult to apply the knowledge, skills, and practices they acquired in the training sessions in their classroom contexts. Further, they emphasized the need for regular, need-based, and ICT-focused training. Besides, they expressed that there was a mismatch between teachers’ expectations from the training and what they learned in the training hall. This study contributes to the understanding of in-service teachers and other stakeholders about the suitability and challenges teachers face in applying the knowledge learned from the training in real classroom situations. The study has opened a venue for further research to be carried out on how teacher training impacts student performance.
Scope of Quantitative Research under Faculty of Education
Present research work deals with the details of quantitative research. It shows a deep and detail explanation and inclusion of scholarly definitions and concluding ideas in the introduction section. Moreover, the next part deals with its characteristics, objectives of the methodology. The study further reveals quantitative methods can be categorized into survey research, co relational research, experimental research and causal-comparative research. It involves the utilization and analysis of numerical data using specific statistical techniques to answer questions like whom, how much, what, where, when, and how. It also describes the methods of explaining an issue or phenomenon through gathering data in numerical form. This research work concludes that quantitative research has got high validity and its scope is increasing at present.
Has India Shifted its Diplomacy toward Nepal? Analyzing Post-Blockade Relations
This paper examines how India and Nepal's diplomatic relationship has changed, especially in the aftermath of the 2015 blockade that negatively affected the two countries' relations. This paper critically investigates whether India's diplomatic efforts following the blockade represent a fundamental change in strategy or are merely a response to China's increasing might. The study explores important issues about the nature of India's diplomatic relations with Nepal using qualitative approaches, such as thematic analysis of primary and secondary data sources. In light of Nepal's expanding ties with China, this paper analyzes India's diplomatic change towards Nepal after the 2015 blockade, emphasizing its strategic adaptation to maintain regional supremacy. The study argues that India used economic incentives and diplomatic engagement to improve bilateral ties as part of its shift from a coercive to a "soft balancing" strategy. The convergence of neorealism and soft power in forming India-Nepal relations is highlighted in this paper, underscoring the necessity of ongoing communication to negotiate regional power dynamics successfully.
Human Security in South Asia: Lesson for Nepal
The concept of human security has evolved beyond traditional state-centric approaches to encompass the protection of individuals from a range of threats, including economic instability, environmental degradation, and political insecurity. South Asia, characterized by significant human security challenges such as poverty, armed insurgencies, environmental vulnerabilities, and governance deficits, presents a critical case for examining the complexities of human security. This study employs a qualitative research methodology, utilizing secondary data sources, to explore the status, challenges, and prospects of human security in South Asia, with a focus on deriving lessons for Nepal. The study highlights the interconnected nature of threats within the region by drawing on frameworks such as the UNDP's multidimensional concept of human security, Amartya Sen’s Human Development Theory, and Barry Buzan’s Regional Security Complex Theory. Common issues such as political instability, environmental insecurity, and forced migration exacerbate human insecurity, further complicated by traditional security concerns like border disputes and transnational terrorism. For Nepal, lessons emerge from addressing systemic inequalities, strengthening governance, and adopting people-centered development approaches. This analysis underscores the urgency of regional cooperation and integrated strategies to mitigate human insecurity and foster sustainable development in South Asia.
नाटककार सरुभक्त र उनको इथरमा कोरिएको प्रेमपत्र नाटकको विश्लेषण
प्रस्तुत लेख ‘इथरमा कोरिएको प्रेमपत्र’ नाटकको विश्लेषणमा केन्द्रित रहेको छ । यो लेखमा गुणात्मक ढाँचाको उपयोग गरिएको छ । विषयवस्तुलाई विश्लेषणात्मक र समीक्षात्मक विधिको उपयोग गरी निष्कर्षमा पुगिएको छ । सरुभक्त प्रयोगवादी नेपाली नाटककार हुन् । उनी विज्ञान नाटककारका रूपमा परिचित छन् । उनले साहित्यका विविध विधामा कलम चलाएका छन् तापनि मूलभूत पहिचानको क्षेत्र भने नाटक विधा नै हो । यस आलेखमा उनले लेखेका थुप्रै नाटकमध्ये ‘इथरमा कोरिएको प्रेमपत्र’ नाटकको विश्लेषण गरिएको छ । यो विज्ञान विषयमा आधारित भएर लेखिएको एक पूर्णाड्की नाटक हो । विषयवस्तु चयन, पात्र चयन, संवाद प्रक्रियाको आयोजना एवम् दृश्ययोजनाका दृष्टिले यसलाई विज्ञान नाटकको कोटिमा राखेर विश्लेषण गरिएको छ । यसरी विश्लेषण गर्दा नाट्यतत्त्वलाई आधार मानिएको छ । इथर नाट्यसङ्ग्रह भित्र सङ्गृहीत ‘इथरमा कोरिएको प्रेमपत्र’ नाटकको मुख्य उद्देश्य र सन्देश प्रतीकात्मक रहेको छ । काल्पनिक परिवेशको सृजना गरेर लेखिएको यस नाटकमा काल्पनिक वा प्रतीकात्मक रूपमा ब्रह्माण्डमा लेखिएको प्रेमपत्र भन्ने सन्देश दिई प्रेमलाई पवित्र र विज्ञानले आविष्कार गरेका यन्त्रले मानवको रक्षा गर्नुपर्छ भन्ने आशय प्रकट गरिएको छ । यस लेखले ‘इथरमा कोरिएको प्रेमपत्र’ नाटकको विश्लेषणसँग सम्बन्धित अध्ययन गर्न चाहने विद्यार्थी, लेखक, जिज्ञासु, अनुसन्धातालाई सन्दर्भ सामग्रीको रूपमा काम लाग्ने विश्वास लिइएको छ ।
प्रस्तुत लेख समकालीन नेपाली बालकथामा केन्द्रित रहेको छ । यस लेखमा समकालीन नेपाली बालकथामा प्रयोग गरिएका पात्रहरूको विश्लेषण गरिएको छ । यस अध्ययनको मूलभूत उद्देश्य समकालीन नेपाली बालकथामा प्रयुक्त पात्रहरूको प्रकृति तथा भूमिका विश्लेषण गर्नु रहेको छ । प्रस्तुत अध्ययन गुणात्मक अध्ययन विधिमा आधारित रहेको छ । यस अध्ययनमा मुख्यतया द्वितीयक स्रोतका सामग्रीहरूको उपयोग गरिएको छ । यस क्रममा नेपाली तथा अङ्ग्रेजी सैद्धान्तिक सामग्रीहरूको प्रयोग गरिएको छ । कुल पाँच ओटा कथाको अध्ययन गरिएको यस अुनुसन्धानबाट पात्र प्रकृतिका दृष्टिले ईश्र्या, द्वेश र क्रोधमाथि विजय र ढोकैमा भूत कथामा मानवीय पात्रको प्रयोग गरिएको, सेती बाख्री, डल्फिनको गीत, हेर्दै, खेल्दै र सिक्दै कथामा मानवीय मानवेतर पात्रको प्रयोग गरिएको, भूमिकाका दृष्टिले निर्दिष्ट सबै कथामा मूल र सहायक पात्रको प्रयोग गरिएको, प्रयुक्त पात्रहरूको प्रवृत्तिका दृष्टिले ईश्र्या, द्वेश र क्रोधमाथि विजय, डल्फिनको गीत कथामा चेप्टा र गोला पात्रहरूको प्रयोग गरिएको, सेती बाख्री, ढोकैमा भूत र हेर्दै, खेल्दै, सिक्दै कथामा चेप्टा पात्रहरूको प्रयोग गरिएको लगायतका निष्कर्ष निकालिएको छ । प्रस्तुत अध्ययनले समकालीन नेपाली बालकथाका रचयिता, बालकथाको अध्ययन, अध्यापनमा संलग्न व्यक्ति तथा यस क्षेत्रमा रुचि राख्ने सबैका लागि आवश्यकीय सुझ प्रदान गर्ने अपेक्षा गरिएको छ ।
माध्यमिक तहका विद्यार्थीहरुको निमन्त्रणापत्र लेखन क्षमता
नेपालको शैक्षिक संरचना अनुरुप माध्यमिक तह विद्यालय तह हो । कक्षा ९ देखि कक्षा १२ सम्मको कक्षागत तहलाई माध्यमिक तह भनिन्छ । कक्षा १० उत्तीर्ण भएपछि एस.इ.इ. ( सेकेन्डरी एजुकेसन इग्जामाइनेसन ) को परीक्षा हुने गर्दछ । यस परीक्षामा उत्तीर्ण भएपछि कक्षा ११ मा अध्ययन गर्न पाइन्छ । यस अध्ययनमा कक्षा १० लाई केन्द्रविन्दुमा राख्दै एस.इ.इ.को परीक्षा दिन तयारी अवस्थामा रहेका विद्यार्थीहरुको निमन्त्रणा पत्र लेखन क्षमता के कस्तो छ ? उनीहरुमा देखापरेका निमन्त्रणा पत्र लेखनका मूलभूत समस्याहरु के के छन् ? समस्या समाधान के कसरी गर्न सकिन्छ ?भन्ने जिज्ञासा एवम् अनुसन्धेय प्रश्नमा आधारित भई माध्यमिक तहका विद्यार्थीहरुको निमन्त्रणा पत्र लेखन क्षमताको पहिचान गर्नु, लेखनमा आइपरेका समस्याहरु उल्लेख गर्नु, समस्या समाधानका उपाय सुझाउनु जस्ता उद्देश्यमा यो अध्ययन केन्द्रित रहेको छ ।स्रोत सामग्री संकलन पद्धति पुस्तकालयीय हो भने क्षेत्रगत अध्ययन विधि अवलम्बन गरिएको छ । जुम्ला जिल्लाको चन्दननाथ नगरपालिकाका ४ वटा सामुदायिक माध्यमिक विद्यालयका ११० जना विद्यार्थीहरु नमुनाका रुपमा रहेकाछन् । ११० जना विद्यार्थीहरुमा निमन्त्रणा पत्र लेखन क्षमताको प्रश्नावलीका सहायताबाट परीक्षण गरी निमन्त्रणा पत्र लेखनको प्रत्येक विद्यार्थीको विश्लेषण गरी क्षमतालाई प्रतिशतमा राखिएको छ । यसले जुम्ला जिल्लाका चन्दननाथ नगरपालिकाका माध्यमिक तहका कक्षा १० का विद्यार्थीहरुको निमन्त्रणा पत्र लेखन क्षमताको पहिचान, लेखन क्षमतामा देखिएका समस्या, र समाधानका लागि सुझाव पेश गरिएको छ । शिक्षण सिकाइमा केन्द्रित यस अनुसन्धानात्मक लेखले निमन्त्रणा पत्र लेखन क्षमताको अवस्था, शिक्षण सिकाइ सिद्घान्त र प्रयोग निर्माणमा मद्दत गर्नेछ
लोकगीत सिद्धान्तका आधारमा आठहजारी तिजगीतको विश्लेषण
प्रस्तुत लेखमा आठहजार क्षेत्र सल्यान जिल्लाको कपुरकोट गाउँपालिका र रोल्पा जिल्लाको त्रिवेणी गाउँपालिकामा प्रचलित तिजगीतको विश्लेषण गरिएको छ । तिजगीतको विश्लेषण गर्ने क्रममा पहिले सिद्धान्तको चर्चा गरी निष्कर्ष निकालिएकाले यसमा निगमनात्मक विधिको प्रयोग गरिएको छ । तिजगीत विश्लेषण गर्नका लागि लोकगीतका महŒवपूर्ण तŒवहरू प्रस्तुति, विषयवस्तु, साहित्यिकता, संरचना र भाषाशैली आदिलाई आधार लिइएको छ । यसका लागि विश्लेषणात्मक विधिको उपयोग गरिएको छ । विश्लेषणका क्रममा तिजगीतमा अटलसौभाग्यका सामग्री पहिरिएर मादल, बाँसरी, मुजुरा, खैँजडीजस्ता वाद्य सामग्रीसहित वा वाद्य सामग्री नबजाई ताली मात्र बजाएर पनि नृत्यका साथमा प्रस्तुत गर्ने गरेको पाइन्छ । यसरी प्रस्तुत गरिएको तिजगीतमा यस क्षेत्रको भूगोल, यहाँको समाज, यहाँका बासिन्दाले मान्ने धर्म संस्कृति, यस क्षेत्रको आर्थिक अवस्था, यहाँका नारीले भोगेको जीवन, यस क्षेत्रको प्रकृतिजस्ता विषयवस्तु समेटिएका पाइन्छन् । संरचनाका हिसाबले यी तिजगीतका पहिलो पङ्क्ति र दोस्रो पङ्क्ति फरकफरक संरचनाका साथ प्रस्तुत भएका पाइएका छन् । माथि हेर्दा कालो लेख कैलास भन्ने गीतको पहिलो पङ्क्ति २३ अक्षर र दोस्रो पङ्क्ति २५ अक्षर, माथिबाट सुवाचरी झ¥यो भन्ने गीतको पहिलो पङ्क्ति १९ अक्षर र दोस्रो पङ्क्ति २१ अक्षरका साथ प्रस्तुत भएका पाइन्छन् । यसरी यस क्षेत्रका तिजगीतहरू ११, १३, १९, २३ र २५ अक्षरका अनेक संरचनाका साथ प्रस्तुत भएका पाइन्छन् । यी तिजगीतहरू शृङ्गार, करुण रसका साथै अन्य रसहरू र श्रुत्यनुप्रास, वृŒयनुप्रास, उपमा, उत्प्रेक्षा, अतिशयोक्ति, स्मरण अलङ्कार आदिका साथै विम्ब, प्रतीकजस्ता साहित्यिक विशेषताले ओतप्रोत भएका भेटिन्छन् । भाषाशैलीका हिसाबले यी तिजगीतहरूमा मूलः रूपमा खसानी उपभाषिका र आंशिक रूपमा पर्वती उपभाषिकाका स्थानीय शब्द, अनुकरणात्मक शब्द, द्वित्व, थेगा, रहनी र निपातको प्रयोग भएको पाइन्छ । लोकजीवनले आफ्ना मनका भावना पोख्ने क्रममा छोरी (छाडेर), मोल (मुल्य ), तइँ (त्यहाँ), सुकिला (सफा) आदि स्थानीय भाषिकाका शब्दहरूको प्रयोग गरेको देखिन्छ । यी गीतमा लोकजीवनले पचाइसकेका झपक्कै, लपक्कै, थपक्कै–जस्ता अनुकरणात्मक शब्द र ढिकढाक, झनझन आदि द्वित्व शब्दको प्रयोगले गीतलाई श्रुतिमधुर बनाउने काम गरेका छन् । यसै गरी नि, लै, त जस्ता निपात र बरिलै आदि थेगाको प्रयोगले अभिव्यक्तिमा चमक थप्ने, चोटिलो बनाउने वा चमक थप्ने काम गरेका छन् । यसप्रकारका तिजगीतको अध्ययनबाट लोकगीतका अध्येता तथा लोकगीतप्रति चासो राख्ने व्यक्तिहरू विशेष लाभान्वित हुने देखिन्छ ।
आन्तरिक मूल्याङ्कनले सिकाइ उपलब्धिमा पारेको प्रभाव
विद्यार्थीको सिकाइ उपलब्धि मापन गर्नका लागि अपनाइने कार्यकलाप आन्तरिक मूल्याङ्कन हो । यसले विद्यार्थीको सिकाइ स्तर मापन गर्न सहयोग गर्छ । आधारभूत तहमा हुने आन्तरिक मूल्याङ्कनले विद्यार्थीको सिकाइ उपलब्धिमा पार्ने प्रभावको विश्लेषण गर्नु अध्ययनको उद्देश्य हो । अध्ययन गुणात्मक अनुसन्धान ढाँचामा आधारित छ । प्राथमिक स्रोत सामग्रीमा कैलाली जिल्लाको टीकापुर नगरपालिकाभित्रका नमुना छनोटमा परेका दसवटा विद्यालयबाट प्रति विद्यालय छजनाका दरले जम्मा साठीजना सूचक लिई प्रश्नावली र अन्तर्वार्ताका माध्यमबाट सामग्रीको सङ्कलन गरिएको छ भने द्वितीयक स्रोत सामग्रीमा पुस्तकालय अध्ययन कार्यको प्रयोग गरी विभिन्न सन्दर्भपुस्तक, जर्नल, अनुसन्धानमूलक लेख, पत्रपत्रिका आदिबाट सामग्री सङ्कलन गरिएको छ । सङ्कलित सामग्रीलाई वर्णनात्मक पद्धति अवलम्बन गरी निष्कर्ष निकालिएको छ । विद्यालयका प्रधानाध्यापक, नेपाली भाषा शिक्षक र विद्यार्थीहरूलाई विद्यालयको आधारभूत तहमा हुने आन्तरिक मूल्याङ्कनले विद्यार्थीको सिकाइ उपलब्धिमा पारेको प्रभावबारे सूचकलाई प्रश्न सोधी उनीहरूले दिइएका अभिमतको सार विश्लेषण विधिका आधारमा विश्लेषण गरिएको छ । सूचकले दिएका अभिमतका आधारमा सबैजसो विद्यालयमा आन्तरिक मूल्याङ्कन हुने गरेको पाइएको छ । आन्तरिक मूल्याङ्कन हुने विद्यालयमा विद्यार्थीको सिकाइ उपलब्धिमा सकारात्मक प्रभाव पारेको र आन्तरिक मूल्याङ्कन नहुने विद्यालयमा सोचेजस्तो विद्यार्थीको शैक्षिक उपलब्धि बढाउन नसकेको कुरा प्रस्तुत अध्ययनबाट स्पष्ट भएको छ । विद्यालय प्रशासन (प्रधानाध्यापक) र विद्यालय निरीक्षकले नेपाली भाषा शिक्षकको नियमित कक्षा प्रस्तुति र विद्यार्थीका शैक्षिक कार्यकलापको नियमित अवलोकन तथा निरीक्षण गरेमा विद्यार्थीको शैक्षिक उपलब्धि बढाउन सकिने कुराको अपेक्षा गरिएको छ ।
उच्च तहमा साहित्यशास्त्र शिक्षणका विधिको उपयोग
सृजनात्मक कृति कला हो । कृतिको शिल्प, तŒव र प्रयोजनको विवेचना गर्ने ग्रन्थ कलाशास्त्र हो । त्यसैले काव्य वा साहित्य कला हो र त्यसको सम्बन्धमा सूक्ष्म विचार गर्ने समीक्षणात्मक कृतिलाई साहित्यशास्त्र भनिन्छ । प्रस्तुत लेखको उद्देश्य उच्च तहमा साहित्यशास्त्र शिक्षणप्रति शिक्षकका अनुभव पहिचान गरी विश्लेषण गर्नु रहेको छ । गुणात्मक अनुसन्धान ढाँचामा आधारित यस लेखमा रुपन्देही जिल्लाका पाँचओटा क्याम्पसमा नेपाली अध्यापन गर्ने दशजना शिक्षकहरूलाई सहभागीका रूपमा लिइएको छ । यसका निम्ति निर्दिष्ट शिक्षकसँग अन्तरवार्ताद्वारा तथ्य सङकलन गरिएको छ । यस कार्यका लागि द्वितीयक स्रोतका रूपमा पुस्तकालयीय कार्यबाट सैद्धान्तिक सामग्री सङकलन गरी उक्त तथ्यहरूको विश्लेषण गरिएको छ । शिक्षकले बताएअनुसार साहित्यशास्त्र शिक्षणलाई भाषाशिक्षण तथा साहित्यशास्त्र सम्बद्घ विषयवस्तुको सिकाइसँग जोडनु आवश्यक छ । विद्यार्थीका शैक्षिक तथा मनोवैज्ञानिक स्तरअनुसार समयसापेक्ष हुने गरी विषयवस्तु छनोट र स्तरण गर्नुपर्दछ । यस अध्ययनमा कक्षाको परिस्थिति, साहित्यशास्त्र सम्बद्घ विषयवस्तुको गहनता तथा विद्यार्थीका स्तरलाई दृष्टिगत गरी एक वा बढी शिक्षण विधि अँगाल्न सकिने शिक्षकका अनुभव रहेको निचोड निकालिएको छ । त्यसैले यो अध्ययन शिक्षक, विद्यार्थी, साहित्यप्रेमी तथा पाठकवर्गलाई उपयोगी हुने अपेक्षा गरिएको छ ।
मैथिली मातृभाषी विद्यार्थीले नेपाली सिकाइमा गर्ने त्रुटिप्रति शिक्षकको दृष्टिकोण
त्रुटि विश्लेषण सिद्धान्तका आधारमा पहिलो मातृभाषी विद्यार्थीले दोस्रो भाषा सिकाइको क्रममा गर्ने त्रुटि व्याकरणिककोटि र उच्चारणगत त्रुटि क्षेत्रसँग सम्बन्धित रहेको छ । सामुदायिक विद्यालयमा नेपाली विषय अध्यापन गराउने दक्ष र अनुभवी शिक्षकहरूको अन्तर्वार्ताबाट मैथिली मातृभाषी विद्यार्थीहरूलाई नेपाली विषय शिक्षण गर्दा विद्यार्थीहरूले गर्ने त्रुटि पहिचान गरी त्रृटि सुधारका उपाय समेत विश्लेषण गर्नु यस अध्ययनको उद्देश्य रहेको छ । प्रस्तुत अध्ययन गुणात्मक अनुसन्धानमा आधारित उद्देश्यमूलक तरिकाबाट नमुना छनोट गरिएको छ । प्राथमिक स्रोतका रूपमा अनुभवी शिक्षकबाट असंरचित खुल्ला प्रश्नावली निर्माण गरी र केही खुल्ला प्रश्न सोधी स्थलगत अध्ययन विधिबाट अन्तर्वार्ता लिई सामग्री सङ्कलन गरिएको छ । उक्त सामग्रीलाई कोडीकरण गरी थिमेटिक तरिकाबाट विश्लेषण गरी निष्कर्षमा पुगिएको छ । मैथिली मातृभाषी विद्यार्थीहरूले नेपाली भाषामा व्याकरणिक कोटिगत त्रुटि र उच्चारण गर्दा वर्णगत त्रुटि गरिएको छ । घरपरिवार, साथीभाइको सङगत र सामुदायिक भाषिक वातावरणले प्रत्यक्ष प्रभाव परेको कारण सिकाइमा त्रुटि गर्छन् र त्रुटिले गर्दा उनीहरूको सिकाइ्रप्रतिको रुचि पनि घटेको छ । ती त्रुटिहरू न्यूनीकरण गर्नको निम्ति शुद्ध उच्चारण अभ्यासको आवश्यकता देखिन्छ । उच्चारणमा वर्णगत समस्या, जस्तै ः धर्मलाई धर्म्, विराटनगरलाई विलाटनगर आदि जस्ता समस्या र व्याकरणिककोटिगत समस्याहरूलाई पनि अभ्यासबाट नै निराकरण गर्न सकिन्छ । यी त्रुटिहरू हटाउनको लागि नेपाली भाषिक वातावरणको सिर्जना गरी साहित्यिक अन्तरक्रिया, गोष्ठीमा भाग लिई लेख, रचना र पत्रपत्रिकाहरू अध्ययन गर्नु नितान्त आवश्यक देखिन्छ । यस अध्ययनले दोस्रो भाषा सिकाइको निम्ति अति नै उपयोगी रहेको देखिन्छ ।
प्रस्तुत लेखमा लक्ष्मीप्रसाद देवकोटाको ‘यात्री’ कवितालाई मानवतावादी सिद्धान्तका आधारमा विश्लेषण गरिएको छ । यस लेखमा प्राथमिक र द्वितीयक दुवै स्रोतका सामग्रीको उपयोग गरिएको छ । प्राथमिक स्रोतका रूपमा देवकोटाको ‘यात्री’ कविता रहेको छ भने मानवतावादको सिद्धान्त निर्माण तथा ‘यात्री’ कविताका बारेमा गरिएका समीक्षा वा टीकाटिप्पणी द्वितीयक स्रोतका सामग्री बनेका छन् । यी दुवै प्रकृतिका सामग्रीको सङ्कलन पुस्तकालय कार्यका माध्यमबाट गरिएको छ । सङ्कलित सामग्रीको विश्लेषण मानवतावादी सिद्धान्तका आधारमा गरिएको छ । यस लेखमा कसैको काँधमा चढेर मन्दिर दर्शनका लागि जाँदै गरेको व्यक्तिलाई लक्षित गरी देवत्वको प्राप्ति मन्दिरमा नभई मानवसेवामा हुन्छ भन्ने विषय कुरा बुझाउने सन्दर्भमा कविताका पङ्क्ति आएका छन् भन्ने कुरा उल्लेख गरिएको छ । निःस्वार्थ मानवसेवाबाट नै ईश्वर प्रसन्न हुने भएकाले सबै दुःखीगरिबको सेवामा समर्पित हुनका लागि आम मानव समुदायलाई आह्वान गरिएकाले यस कविताको मूल प्रतिपद्य विषयका रूपमा मानवतावादी चिन्तन नै आएको छ भन्ने कुरा यस लेखमा उल्लेख गरिएको छ । पवित्र भावनाबाट प्रेरित भई गरिएको मानवसेवाबाट प्राप्त हुने सन्तुष्टि अरू कुनै कार्यबाट पाउन सकिँदैन र ईश्वरको स्वरूप भनेकै उदार मानवतावादी चिन्तन हो भन्दै सेवा, सहयोग, उपकार तथा दीनदुःखीका पीडालाई आत्मीकरण गरेर उनीहरूको आत्मा हँसाउने काममा नै सच्चा देवत्वको निवास हुने मूल विचार कवितामा आएको छ भन्ने निष्कर्ष यस लेखमा निकालिएको छ । दिनानुदिन मानवताविहीन बन्दै गएको मानवसमाजलाई मानवताले भरिपूर्ण मानव शरीर नै पवित्र मन्दिर हो र सच्चा मानवसेवामा नै देवत्व रहने विषय ‘यात्री’ कविताको मूल विचार हो भन्ने विषय व्यक्त गर्नु नै यस लेखको प्राप्ति हो ।
संवादात्मक र सहकार्यात्मक सिद्धान्तको अवधारणा
प्रस्तुत लेखमा संवादात्मक र सहकार्यात्मक सिद्धान्त अवधारणालाई अध्ययन गरिएको छ । यस लेखमा आवश्यक सामग्रीको सङ्कलन पुस्तकालय कार्यबाट गरिएको छ । गुणात्मक ढाँचामा आधारित रहेको यस लेखमा विभिन्न उदाहरणका माध्यमबाट संवादात्मक र सहकार्यात्मक सिद्धान्त र त्यसको अवधारणालाई स्पष्ट पारिएको छ । ग्राइसको संवादात्मक सिद्धान्तले संवादका व्रmममा सहभागी हुने वक्ता र श्रोता बिचको सम्बन्ध र सहभागिताको अध्ययन गर्छ । त्यस्तै संवादका व्रmममा संवादलाई सफल बनाउन सहभागी दुवैको पारस्परिक सहयोग र सहकार्यको अध्ययन सहकार्यात्मक सिद्धान्तले गर्दछ । संवादका व्रmममा एकअर्कामा सहयोग नभएमा संवाद सफल नहुने र सहयोग भएमा संवाद सफल हुने ग्राइसको धारणा रहेको छ । संवाद सफल हुन वक्ता र श्रोतामा कतैबाट पनि आघात हुन नहुने मान्यता राख्दै ग्राइसले गुणोक्त्ति परिमाणोक्ति, सम्बन्धोक्ति र व्यवहारोक्ति गरी चार किसिमका उक्ति तथा मान्यताको चर्चा गरेका छन् । ग्राइसले प्रस्तुत गरेका यी उक्ति वा मान्यताको पालना भएमा संवाद आदर्श र प्रभावकारी हुने एवम् पालना नभएमा संवाद अविश्वसनीय हुने कुराको विभिन्न दृष्टान्तका माध्यमबाट पुष्टि गर्देै संवादमा वक्ता र श्रोताको योगदान र भूमिका कति, कस्तो र कुन रूपमा हुनुपर्छ भन्ने कुरा यसै सिद्धान्तबाट जानकारी लिन सकिने निष्कर्ष निकालिएको छ ।
थैले खत्रीको इतिहास कथामा अनुभूतिको संरचना
प्रस्तुत अनुसन्धानात्मक लेख साहित्यको समाजशास्त्रीय अध्ययनको प्रमुख मान्यताका रूपमा रहेको रेमन्ड विलियम्सको अनुभूतिको संरचनाका आधारमा कथाकार प्रदीप नेपालको ‘थैले खत्रीको इतिहास’ कथाको विश्लेषण गरिएको छ । समाजशास्त्रीय अध्ययनका लागि उपयुक्त रहेको कथाकार प्रदीप नेपालको ‘थैले खत्रीको इतिहास’ कथालाई विश्लेष्य सामग्रीको रूपमा प्रस्तुत गर्दै कथामा प्रस्तुत पिँढी र प्रभुत्वको अध्ययन गरिएको छ । प्रस्तुत कथामा केकस्तो पिँढी र प्रभुत्व छ र कथामा कसरी अनुभूतिको विशिष्ट संरचना निर्माण हुनपुगेको छ भन्ने सन्दर्भलाई सैद्धान्तिक आधारबाट विश्लेषण गरिएको छ । कथाकार प्रदीप नेपालको यस कथालाई अन्य विभिन्न समाजशास्त्रीय मान्यताका आधारमा अध्ययन गर्न सकिने भए तापनि यस लेखमा रेमन्ड विलियम्सको साहित्यको समाजशास्त्रीय अध्ययनको केन्द्रीय मान्यताका रूपमा रहेको सांस्कृतिक भौतिकवादमा आधारित अनुभूतिको संरचनाका आधारमा मात्र विश्लेषण गरिएको छ । सोद्देश्य नमुना छनौटका आधारमा अनुभूतिको संरचनाको प्रधानता भएको ‘थैले खत्रीको इतिहास’ कथालाईप्रस्तुत गरिएको छ भने कथाविश्लेषणका लागि पाठविश्लेषण विधिको प्रयोग गरिएको छ । कथाका साक्ष्यका आधारमा प्रस्तुत कथा अनुभूतिको संरचनाका दृष्टिले सफल रहेको छ भन्ने निष्कर्ष प्रस्तुत गरिएको छ ।