Samaj Anweshan समाज अन्वेषण is published by Nepal Academy, Kamaladi, Kathmandu, Nepal. The journal is focused on various issues of Social Science in Nepal.
समय र सपना कवितासङ्ग्रहका कवितामा नारी समाज
प्रस्तुत लेख कौशिला रिसालको समय र सपना कवितासङ्ग्रहभित्रका कवितामा चित्रण गरिएको नारी समाजको अध्ययनमा केन्द्रित छ । उनका कवितामा विगतमा महिलामाथि हुने गरेका दमनका विरुद्धमा आवाज उठाउने नारीहरूको उपस्थितिमार्फत परम्पराभन्दा भिन्न नारीसमाजलाई समेटिएको पाइन्छ । यो कवितासङ्ग्रहभित्रका कवितामा नारीले जस्तोसुकै परिस्थितिमा पनि हिम्मतका साथ अगाडि बढेर चुनौतीलाई सामना गर्नुपर्ने आवाजका माध्यमबाट पितृसत्ताभन्दा भिन्न र स्वतन्त्र समाज आजको आवश्यकता भएको तथ्य प्रस्तुत गरेको पाइन्छ । तसर्थ यसमा प्रस्तुत भएको समाज, नारीहरूको त्यसप्रतिको विचार र समतामूलक समाजको मागसम्बन्धी दृष्टिकोणलाई वmेकसरी अभिव्यक्त गरिएको छ भन्ने मूल जिज्ञासाको समाधान खोज्ने लक्ष्य यस लेखले राखेको छ । रिसालका कवितामा चित्रित नारीसमाजको अध्ययनका लागि नारीवादी सिद्धान्तका मूलभूल मान्यतालाई सैद्धान्तिक आधार मानिएको हुँदा यो अध्ययन निगमनात्मक प्रवृत्तिको बन्न पुगेको छ । नारीवादी सिद्धान्तले अघि सारेका लैङ्गिक असमानता र विभेदको चित्रण, पितृसत्ताको आलोचना अथवा यौनिक हिंसाको प्रतिरोध, महिलाको शरीर, यौनिकता र निजतासँग सम्बन्धित अभिव्यक्ति, श्रमको अवमूल्यन र वर्गीय शोषण, प्रतिनिधित्व र आवाजको सवाल, स्वतन्त्रता, आत्मनिर्णय र सशक्तीकरण, प्रतिरोधको स्वर तथा परिवर्तनको चेतना, सहअस्तित्व तथा समानताजस्ता बुँदालाई विश्लेषणको ढाँचा मानी यिनै उपशीर्षकभित्र कृतिको विश्लेषण गरिएको छ । रिसालका कवितामा यस दृष्टिले हालसम्म अध्ययन नभएको परिप्रेक्ष्यमा यसमा केन्द्रित भएर अध्ययन गरिनु चित्यपूर्ण ठान्दै शोध्य जिज्ञासाको समाधान निकालिएको छ । यस कृतिमा परम्परागत पितृसत्तात्मक सोचलाई जस्ताको तस्तै स्वीकार्ने भन्दा समयअनुसार परिवर्तनको अपेक्षा गर्दै नारीको अस्तित्वप्रति जागरुक समतामूलक नारीसमाजको चित्रण सशक्त बनेको निष्कर्ष निकालिएको छ । यो किसिमको समाजको चित्रणले कवितालाई सशक्त, कलात्मक, गहन र ओजपूर्ण बनाएको निष्कर्ष यो अध्ययनको रहेको छ ।
समाजवाद उन्मुख अर्थतन्त्रको भ्रम र वास्तविकता
समाजवाद उन्मुख अर्थतन्त्रको भ्रम र वास्तविकता विषयमा अध्ययन गर्दा विषयवस्तुको प्रस्तुति, शोधप्रश्न, उद्देश्य, अध्ययन विधि, तथ्याङ्क सङ्कलन र विश्लेषणजस्ता महत्त्वपूर्ण पक्षहरू समावेश गरिएको छ । नेपालको अर्थव्यवस्था समाजवाद उन्मुख हो या यो भ्रम हो भन्ने सवालमा विस्तृत रूपमा खोज कार्य गरिएको छ । समाजवादी अर्थव्यवस्थाको मोडेल नेपालमा कस्तो हुन्छ ? यसको प्रस्ट खाका सरकारको नीति तथा कार्यक्रममा आएको छैन । पूर्वसोभियत सङ्घमा लेनिनले लागु गरेजस्तो समाजवादी अर्थप्रणाली लागु गर्न सकिन्छ वा सकिँदैन ? यस विषयमा सरकार अलमलमा परेको छ । नेपालको संविधान र कानुनी भाष्यलाई छोडेर भन्दा सरकारले मिश्रित अर्थव्यवस्थालाई विकल्पको रूपमा लिएको देखिन्छ । उसले लागु गरेका सामाजिक सुरक्षा, योगदानमा आधारित सुरक्षा कोष, सहकारी क्षेत्रको परिचालन, अनुदान र सार्वजनिक संस्थानद्वारा प्रदान गरिने वस्तु तथा सेवाको उत्पादन र वितरण प्रणालीले समाजवादी कार्यक्रमको झल्को दिन्छ । यति हुँदाहुँदै राज्यले पुँजी निर्माण, परिचालन, उत्पादन, वितरण र रोजगारी सृजनामा समाजवाद उन्मुख अर्थतन्त्रलाई पूर्ण रूपमा आबद्ध गराउन सकेको छैन । बचत परिचालन तथा पुँजी निर्माणको काममा राज्यले कुन मोडेलको अर्थव्यवस्था अगाडि बढाएको हो भन्नेमा प्रस्ट छैन । अर्थतन्त्रको भार सरकारी कि निजी क्षेत्रले धान्ने भन्ने बारेमा पनि राज्य मौन छ । झट्ट हेर्दा समाजवादी कार्यक्रम अगाडि सारेको जस्तो देखिए पनि लोकतान्त्रिक, आधुनिक नवमार्क्सवादी वा उदार पुँजीवादी ढाँचाको कार्यक्रममा जोड दिएको जस्तो देखिन्छ । नेपाललाई २५ वर्षभित्र उच्च आय भएको मुलुकमा रूपान्तरण गर्ने नीति लिएको भए पनि पहिलो पाँच वर्षलाई समृद्धिको आधार वर्षमा राख्ने योजना कार्यान्वयनमा जटिलता छ । समाजवाद जनताको अधिकतम हित र सेवामा समर्पित भएर समानताको लागि काम गर्ने शासन व्यवस्था भएकाले त्यसको चरित्रसहितको अर्थव्यवस्था राज्यले अङ्गिकार गरेको छैन । राज्यको कार्यशैली र तथ्यगत कुरालाई हेर्दा नेपालको अर्थतन्त्र समाजवाद उन्मुख छ भन्नु भ्रम मात्र हो, वास्तविकता होइन ।
सामाजिक मनोविज्ञानमा आन्दोलन र विद्रोहको विरासत अवसर कि चुनौती
नेपाली समाजलाई अग्रगमन, लोकतान्त्रिक शासन व्यवस्था, नागरिकको मौलिक अधिकारको संरक्षणको दिशामा अगाडि बढाउन आन्दोलन र विद्रोहले महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलेको अवस्था बोल्न सकिँदैन, तर पनि विद्यमान समयमा नेपाली समाजको मनोविज्ञानमा आन्दोलन गरेपछि सत्तालाई घुँडा टेकाउन सकिन्छ र सत्तालाई घुँडा टेकाउन सकेको खण्डमा आफ्ना निहित स्वार्थहरू पूरा हुन्छन् भन्ने मनोविज्ञान विकसित भइरहेको अवस्था छ । यस सन्दर्भमा यस अध्ययनमा नेपाली समाजले आन्दोलन तथा विद्रोहलाई कसरी प्रयोग गर्दै गरेको छ; के नेपाली समाजले आन्दोलन र विद्रोहलाई सामाजिक एकीकरण तथा आम नागरिकको आधारभूत अधिकारको संरक्षणको दिशामा प्रयोग गरेको छ वा एउटा शासकलाई विस्थापित गरेर अर्को शासकलाई सत्तामा पुर्याउने औजारका रूपमा आफूलाई स्थापित गरेको छ ? यस लेखमा नेपाली समाजको सामाजिक मनोविज्ञानमा आन्दोलन र विद्रोहको विरासत अवसर कि चुनौती भन्ने विषयमा प्रकाश पारिएको छ । यस अध्ययनलाई सिलसिलेवार रूपमा अगाडि बढाउन गुणात्मक अध्ययन विधि प्रयोग गरेर विभि; दस्तावेजहरूलाई तथ्याङ्कको स्रोतका रूपमा लिएर प्रस्तुत विषयमाथि विमर्श गरिएको छ । द्वितीय स्रोतको मात्र प्रयोग गरिएको यस अध्ययनले आमनेपाली समाजको सामाजिक मनोविज्ञानले आन्दोलन र विद्रोहको विरासतलाई सकारात्मकभन्दा पनि नकारात्मक रूपमा प्रयोग गर्न खोजिरहेको छ† जसले गर्दा आन्दोलन र विद्रोहले स्थापित गरेका सकारात्मक पक्षमा आमजनताको भरोसा कमजोर हुँदै गएको अवस्था देख्न सकिन्छ । यस्तो अवस्थाबाट स्थायित्व र लोकतन्त्रको संस्थागत विकास सम्भव नहुने हुँदा आन्दोलन र विद्रोहले विगतमा सृजना गरेको नकारात्मक असरलाई ध्यानमा राख्दै प्रजातान्त्रिक सरकारप्रति विश्वासको वातावरण तयार गर्न शासनसत्तामा बस्ने राजनीतिज्ञले जनताको मनोविज्ञानलाई सकारात्मक दिशामा अगाडि बढाउन कसैको दबाब र धम्कीका आधारमा नभएर लोकतान्त्रिक मूल्यमान्यता र विगतका जनआन्दोलन तथा जनविद्रोहले दिएका म्यान्डेटका आधारमा संविधान कानुन र नीतिनियमहरू अगाडि बढाउनुपर्ने देखिन्छ ।
नेपालका चाडपर्व र संस्कारको सामाजिक विश्लेषण तथा रूपान्तरण
यो लेखमा नेपालका चाडपर्व र संस्कारहरूको ऐतिहासिक सन्दर्भ, वर्तमान अवस्था, विश्व व्यवस्थाको बदलिँदो स्वरूप र नेपाली सन्दर्भ जोड्ने प्रयास गरिएको छ । यसका साथै विभिन्न सांस्कृतिककर्मीहरूको भनाइ र रूपान्तरणको बारेमा विश्लेषण गरिएको छ । प्रकृतिसँगको अन्तर्क्रया र मानिसको लामो अनुभवबाट संस्कृतिको निर्माण हुन्छ । कार्ल माक्र्सले संस्कृतिलाई उत्पादनका सम्बन्धसँग जोड्नुभएको छ अर्थात् संस्कृति उत्पादनको सम्बन्धबाट उत्पन्न हुन्छ । संस्कृति र चाडपर्व र संस्कार समयअनुसार परिवर्तन, परिमार्जन र विभिन्न किसिमले उपयोग हुँदै आएको छ । विश्वको समग्र इतिहास हेर्ने हो भने सत्तापक्षले संस्कृतिको अपव्याख्या गर्ने र आफ्नो स्वार्थ अनुकूल प्रयोग गर्दै आएको देखिन्छ । पश्चिमा र पूर्वेली दुवै सभ्यतामा संस्कृतिसँग जोडिएर आउने धार्मिक चाडपर्व र संस्कारमार्फत राज्यले मानिसलाई अधीनमा पार्दै आएको छ । नेपालमा विभिन्न चाडपर्व तथा संस्कार मनाउँदै आइएको छ । ती कतिपय धर्मसँग जोडिएका छन् भने कतिपय आर्थिक र प्रावृmतिक सम्बन्धमा गाँसिएका छन् । नेपालको चाडपर्व तथा संस्कारले सामाजिकता प्राप्त गरेकाले ती सर्वव्यापी बन्दै आएका छन् । तर पनि समय र परिस्थितिअनुसार तिनीहरू परिवर्तन हुँदै आएका छन् । आधुनिकीकरण र भूमण्डलीकरण चाडपर्व र संस्कारमा धेरै रूपान्तरण भएका छन् । अर्कोतर्फ चाडपर्व र संस्कारकसरी रूपान्तरण गर्न सकिन्छ भन्ने बहस भइरहेका छन् । चाडपर्व र संस्कारलाई कसरी विश्लेषण गर्ने र रूपान्तरण कसरी हुन सक्छ भन्ने बारेमा यो लेखले विभिन्न विद्वान्का अध्ययनलाई आफ्नो अनुसन्धान सामग्री बनाएको छ । आर्थिक पक्ष तथा उपभोगलाई मात्र जोड दिँदा नेपाली चाडपर्व र संस्कार ठिमाहा बन्न पुगेका छन् । नेपालमा चाडपर्व र संस्कारलाई पूर्ण निषेध होइन, यसको धार्मिक पक्षलाई कम गर्दै सामाजिक सम्बन्धलाई अझ बढाउँदै यसको रूपान्तरण गर्न सकिन्छ भन्ने यस लेखको मुख्य सार रहेको छ ।
महिलामा जलवायु परिवर्तनको आर्थिक तथा सामाजिक प्रभाव
जलवायु परिवर्तनको असर क्रमिक रूपले वृद्धि भएको देखिन्छ । महिलामा जलवायु परिवर्तनको प्रभाव र फरकफरक जलवायुसँग जुध्न उनीहरूले अपनाएको सामनाका संयन्त्रहरू के हुन् भनेर दस्तावेजीकरण गर्न व्यवस्थित साहित्य समीक्षा गरिएको छ । दिइएको साहित्य समीक्षाबाट प्राप्त निष्कर्षले समाजमा महिलाको अवस्था धेरै कमजोर रहेको देखिएको छ । महिलाहरू समाजमा सीमान्तीकृत छन् र निर्णय प्रक्रियामा न्यूनतम सहभागिताका कारण अधिकारप्रति सचेत छैनन् । आफ्नो दैनिक कार्य पूरा गर्न प्राकृतिक स्रोतमा निर्भर हुने अवस्थामा जलवायु परिवर्तनले महिलाको आर्थिक र सामाजिक क्षेत्रमा असर पुर्याएको छ । घरायसी कामका लागि बढी समय खर्च गर्नुपर्ने, घाँसदाउरा सङ्कलनमा बढी समय लाग्ने भएकाले बालिकाहरूले विद्यालय छोड्ने समस्या बढ्नुका साथै उनीहरूको आर्थिक अवस्था पनि नाजुक हुँदै गएको छ । यस अनुसन्धानमार्फत वातावरणीय नीतिहरूमा सुधारका लागि सुझाव दिइएको छ† जसमा जलवायु अनुकूलनका लागि नीति बलियो बनाउने दिशामा सुझाव प्रस्तुत गरिएको छ । यसका साथै निर्णय प्रक्रियामा आफ्नो भनाइ राख्न महिला सहभागितालाई थप प्रोत्साहित गर्न आवश्यक छ । यस लेखमा महिलालाई आर्थिक तथा सामाजिक रूपमा आत्मनिर्भर बनाउन शिक्षाका साथै उनीहरूको सुविधामा पहुँच वृद्धि आजको आवश्यकता भएको निष्कर्ष निकालिएको छ ।
प्रस्तुत शोधमूलक लेख सीमान्तकृत समुदायका समसामयिक सवालमाथिको विश्लेषणमा आधारित छ । सीमान्तकृत समुदाय भनेको राज्यको मूलधारबाट वञ्चित गराइएकाहरूको समूह हो । सीमान्तकृत समुदायका सवाललाई सम्बोधन नगरी देशको पूर्ण विकास सम्भव छैन । सीमान्तकृत समुदायका समसामयिक सवालहरूमा समावेशीकरण, सशक्तीकरण, न्यायमा पहुँच, सामाजिक सुरक्षा, अन्तर्राष्ट्रिय कानुनी प्रावधानहरूको कार्यान्वयन, मौलिक हक र अन्य संवैधानिक र कानुनी व्यवस्थाहरूको कार्यान्वयन, मानव अधिकारको सुनिश्चितता र आर्थिक सवलीकरण प्रमुख हुन् । राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय कानुनमा उनीहरूका सवाल सम्बोधन गर्न थुप्रै व्यवस्था गरिएको भए पनि व्यवहारमा भने राज्यका निकायहरू उनीहरूको हकअधिकारको सुनिश्चिततामा उदासिन देखिन्छन् । राज्यको मूलधारमा सीमान्तकृत समुदायको पहुँच नपुग्नु र राज्य उनीहरूका सवालमा उदासिन हुनु सीमान्तकृत समुदायलाई मूल धारमा ल्याउने सवालमा देखिएको प्रमुख समस्या हो । राज्यको अनुदार चरित्र र समाजको विभेदकारी व्यवहारले सीमान्तवृmतका सवालहरू छायामा परेका छन् । मानव अधिकारको अवस्था दयनीय छ । अन्तर्राष्ट्रिय कानुनले व्यवस्था गरेका सवालहरूको सम्बोधन, मौलिक हकको कार्यान्वयन, मानव अधिकारको प्रत्याभूति, संविधान र कानुनी व्यवस्थाको पूर्णपालना र सीमान्तकृत समुदाय केन्द्रित नीतिनिर्माण र कार्यान्वयनबाट नै सीमान्तवृmत समुदायको अवस्थामा सुधार आउने हुँदा सीमान्तकृतका सवालमा राज्य जिम्मेवार हुन जरुरी छ । सीमान्तकृतका सवाललाई केन्द्रमा राखेर नीति तथा कार्यक्रम निर्माण, विकास निर्माण र सेवा प्रवाह गर्न सके मात्र दिगो तथा मानवअधिकारमैत्री विकास भएर सीमान्तकृत समुदायलाई मूलधारमा ल्याउन सकिन्छ ।
सार्वजनिक विद्यालयमा हुने सामाजिक भेदभाव : एक विश्लेषणात्मक अध्ययन
प्रस्तुत लेखमा अध्ययन क्षेत्रका सार्वजनिक विद्यालयहरूमा प्रचलित सामाजिक भेदभावबाट पीडित सहभागीहरूको प्रत्यक्ष अनुभव, प्रतिक्रिया तथा यसबाट उनीहरूको जीवनमा परेको प्रभावका विषयमा उजागार गरिएको छ । विद्यालय शिक्षामा सामाजिक भेदभावले अल्पसत्र्यक बालबालिकाहरूको शैक्षिक तथा व्यक्तित्व विकासमा बाधा पुर्याउने प्रणालीगत असमानताहरू निराकरण गर्न गराउन अनुसन्धानात्मक आधारहरू निर्माण गर्नु प्रमुख औचित्य रहेको यो अध्ययनको उद्देश्य नेपालका सार्वजनिक विद्यालयहरूमा जातीयताका आधारमा भएका सामाजिक भेदभावहरूको विश्लेषण गर्नु रहेको छ । एथ्नोग्राफिक अनुसन्धान ढाँचाबाट गरिएको यो अध्ययनका लागि पहाडी दुर्गम गाउँले परिवेश र तराईको बजार क्षेत्रका विद्यालयलाई अध्ययन क्षेत्रका रूपमा छनौट गरी सोही विद्यालयमा अध्ययनरत जनजाति र दलित विद्यार्थीहरू तथा कार्यरत शिक्षकहरूलाई अनुसन्धानमा सहभागीहरूका रूपमा स्तरीकृत उद्देश्यमूलक छनौटविधिअनुसार छनौट गरेर उनीहरूबाट आवश्यक सूचना सङ्कलन गरिएको छ । प्राप्त सूचनाहरूको आधारमा दुइटा मुख्य विषयहरू पूर्वाग्रहपूर्ण प्रतिकारात्मक हिंसा र सामाजिक विभेदका असरहरू निर्माण गरी विश्लेषण गरिएको छ । पूर्वाग्रह प्रतिकारात्मक हिंसाको रूपमा विद्यालयको हरेक पलमा महसुस गर्न सकिने, आशयगत तथा अनजानमा गरिएका उक्त गतिविधिहरूले निरन्तरता पाएको र यसको असरले बालबालिकाहरूमा मानसिक विचलनको अवस्थासमेत सृजना गरेको पाइयो । यी विश्लेषणको आधारमा विद्यालय शिक्षा प्रणाली तथा पाठ्यक्रम सीमान्तकृत बालबालिकाहरूको संस्कृति र दैनिक अभ्याससँग ठ्याक्कै मेल खाने नभए तापनि एउटा कुशल शिक्षक कुटनैतिक तौरतरिकाले प्रस्तुत हुनुपर्ने र प्रतिकारात्मक हिंसा एक संवेदनशील मुद्दा भएकाले यसलाई बेलैमा उचित सम्बोधन गर्नका लागि शिक्षाविद् नीति निर्माणकर्ता, सामाजिक अभियन्ता र शैक्षिक अनुसन्धानकर्ताको ध्यान जानुपर्ने यस लेखको निचोड रहेको छ ।
वैदेशिक रोजगारी : समृद्धिको सपना कि सामाजिक सङ्कट
नेपालजस्तो विकासोन्मुख राष्ट्रका लागि वैदेशिक रोजगारी आर्थिक उन्नतिको महत्त्वपूर्ण आधार बनेको छ । राष्ट्रका लाखौँ युवा श्रमको खोजीमा खाडी मुलुकहरू मलेसिया, दक्षिण कोरिया, जापानलगायतका देशहरूमा गएका छन् । विदेशी मुद्राको निरन्तर आप्रवाहले राष्ट्रिय अर्थतन्त्रमा टेवा पुर्याउनुका साथै व्यक्तिगत र पारिवारिक जीवनमा आमूल परिवर्तन ल्याएको पाइन्छ । यस लेखको उद्देश्य वैदेशिक रोजगारीले निम्त्याएको आर्थिक समृद्धि र सामाजिक सङ्कटबिचको सम्बन्धका बारेमा समीक्षात्मक अध्ययन गर्नु हो । अनुसन्धानमा गुणात्मकपद्धति अपनाएर सरकारी तथा अन्तर्राष्ट्रिय संस्थाहरूको तथ्याङ्क, विद्यमान अनुसन्धानहरू र सन्दर्भ ग्रन्थहरू अध्ययन गरिएको छ । नेपाल राष्ट्र बैङ्कका अनुसार आर्थिक वर्ष २०८०/८१ मा देशले १४४५ अर्ब रूपैयाँ बराबरको रेमिट्यान्स प्राप्त गरेको छ; जुन कुल गार्हस्थ उत्पादनको झण्डै २५% हो । यसले ग्रामीण क्षेत्रको जीवनस्तरमा सुधार, बालबालिकाको शिक्षामा लगानी, स्वास्थ्य सेवाको पहुँच तथा आवासीय संरचनाको उन्नतिजस्ता सकारात्मक परिवर्तनहरू ल्याएको छ । नेपालमा वैदेशिक रोजगारी अर्थतन्त्रको मेरुदण्ड मात्रै नभएर सामाजिक रूपान्तरणको मुख्य आधार बनेको छ । तर पनि यिनै लाभहरूका छायामा पारिवारिक विखण्डन, दाम्पत्य तनाव, एकल अभिभावकत्व, सामाजिक एकता र संस्कारमा ह्रासजस्ता गम्भीर समस्याहरू पनि देखिएका छन् । दीर्घकालीन रूपमा वैदेशिक रोजगारीले युवाहरूलाई आन्तरिक श्रम बजारबाट विस्थापित गराउँदै कृषिको उपेक्षा र परनिर्भर आर्थिक प्रवृत्ति विकास गरिरहेको छ । निष्कर्षतः वैदेशिक रोजगारी नेपालका लागि आर्थिक अपरिहार्यता भए पनि सामाजिक सन्तुलनका दृष्टिले हेर्दा यसले चुनौती पनि सृजना गरिरहेको छ । तसर्थ आर्थिक रणनीति तयार गर्दा सामाजिक सुरक्षालाई समेत समेट्ने दीर्घकालीन र समावेशी नीति बनाउन आवश्यक देखिन्छ ।
प्राकृतिक सम्पदा सांस्कृतिक धरोहर मौलिक कला संस्वृmतिको उद्गम स्थलका रूपमा रहेको नेपाल, त्यसमा पनि कर्णाली र सुदूरपश्चिम क्षेत्र नेपाली कला, संस्कृति, चाडपर्व, रीतिरिवाज र मौलिक संस्कृतिका दृष्टिकोणमा अझैँ उर्भरभूमिका रूपमा रहेका छन् । नेपाल विविध धर्म र संस्कृतिको सङ्गमस्थल हो । क्षेत्रफलका हिसाबले सानो राष्ट्र भए पनि नेपालमा १२४ ओटा भाषा र १४२ ओटा जातजातिहरूको बसोबास रहेको छ । नेपालको संस्कृतिको मुख्य आधारशिला सहिष्णुता, सहअस्तित्व र पारस्पारिक सम्मान हो । विविध संस्वृmतिको भूमि नेपालको कर्णाली र सुदूरपश्चिम क्षेत्रमा रहेको मष्टो एउटा विशिष्ट सांस्कृतिक परम्परा हो । मध्यएसियाबाट नेपाल आउने क्रममा खसहरूले मष्टो उपासना, वmेदार उपासना, दुर्गा उपासना र कुल पूजासँगै ल्याएको भन्ने किंवदन्ती रहेको पाइन्छ । मष्टो संस्कृति कुमाउँ, गढवालसहितत नेपालको सुदूरपश्चिम र मध्यपश्चिमको पहाडी, हिमाली, चुरेको किनाराहरूमा आज पनि जनजीवनको महत्त्वपूर्ण हिस्साका रूपमा अपनाइरहेको पाइन्छ । खसहरूको अतिप्राचीन पाटोलाई आज पनि कर्णाली, महाकाली नजिकको प्रस्रवण क्षेत्रमा दैनिक जीवनमा, आध्यात्मिक जीवनमा, मेला पर्व, कुलपूजाको रूपमा, र अप्ठ्यारा क्षणहरू पार गर्न अपनाउने गरेको पाइन्छ । सुदूरपश्चिम र मध्यपश्चिमतिर वर्षको दुई पटकसम्म मष्टो पूजा गर्ने गरिन्छ । कुलायन पूजामा मष्टो र नौ दुर्गा भवानीको उपासना गरिने कुरा कर्णाली प्रस्रवणदेखि पूर्वतिर बसाइँ सरेकाहरूमध्ये धेरैले बिर्सिसकेका छन् । तर पनि पूर्विय समाजले पनि कहीँकतै मष्टोलाई अनुसरण गरेको पाइन्छ । मष्टोका बहिनी मानिएका नौ दुर्गा भवानीहरूको मन्दिर स्थापना गरेर नित्य पूजाआराधना गरेको पाइन्छ । यो क्षेत्रमा गरिने आराधनामा हाम्रो मूल परम्परामा जस्तै धामीले गर्ने विभिन्न आध्यात्मिक क्रियाकलापहरूको नेतृत्व गरेको पाइँदैन । विन्ध्यवासिनी, कालिका, मालिका, चण्डी आदि थुप्रै मष्टोसँगै पुकार गरिने स्थानीय गण देवदेवीहरूको प्रचलन छ । अतः मूल परम्परामा विचलन आएर वैदिक धर्ममा विलय भएको पाइन्छ । कर्णाली तथा सुदूरपश्चिम क्षेत्रमा यो परम्परालाई धेरै महत्त्वका साथ हेर्ने गरीएको पाइन्छ ।
सोवा रिग्पा चिकित्सा पद्धति : वर्तमान अवस्था र चुनौती
यो लेखमा हिमाली क्षेत्रमा परापूर्वकालदेखि अभ्यास र प्रचलनमा रहेको आदिवासी जनजातिको औषधीउपचार सम्बन्धित ज्ञान, सिप र अभ्यासको रूपमा रहेको सोवा रिग्पा चिकित्सापद्धतिको वर्तमान अवस्था, यसले समुदायमा पुर्याएको योगदान र कानुनी मान्यताको अवस्था प्रस्तुत गरिएको छ । यो लेख गोरखा जिल्लाको उत्तरी क्षेत्रमा पर्ने चुमनुब्री गाउँपालिकाअन्तर्गतको सामागाउँ, ह्लो, प्रोक, विही, कुताङ, चुमचेत, छेकम्पार र निले गाउँहरूमा गरिएको अनुसन्धानमा आधारित छ । सोवा रिग्पा चिकित्सापद्धति चुम्बा र नुब्री समुदायमा आज पनि लोकप्रिय र अपरिहार्य चिकित्सा विधिका रूपमा रहेको छ । सोवा रिग्पा हिमालय क्षेत्रका बासिन्दाको संस्कृति र संस्कारको अभिन्न अङ्ग बनेको छ । नेपालका हिमाली बस्तीहरूमा अहिले पनि आम्चीकै भरमा स्वास्थ्य सुविधा पुग्ने गरेको छ । आम्चीहरूले स्वास्थ्य उपचार मात्र नगरी जैविक विविधताको संरक्षण र प्राचीन सांस्कृतिक मान्यताहरूको संवर्धनमा पनि योगदान पुर्याएका छन् । आधुनिक चिकित्सापद्धतिको चौतर्फी प्रभाव परिरहेको अवस्थामा समेत हिमाली क्षेत्रमा आम्ची अतिलोकप्रिय र प्रभावकारी रहेको पाइन्छ । आम्चीले विशुद्ध उपचार मात्र नभई सामाजिक सम्बन्ध, नातेदार, संस्कृति र पहिचानको निरन्तरतामा योगदान पुर्याएकाले सांस्कृतिक, आध्यात्मिक, धार्मिक र सामाजिक रूपमा उपयुक्त र सान्दर्भिक मानिन्छ । आम्चीहरूको योगदानलाई विगतका सरकारले सम्मान र कानुनी मान्यता प्रदान नगरी संरचनागत असमानता र विभेद सृजना गरी उनीहरूको ज्ञान, अभ्यास र संस्थालाई सीमान्तीकरणतर्फ धकेलेको पाइन्छ । त्यसैले हाम्रा छिमेकी मुलुक र विश्वका अन्य मुलुकहरूमा सोवा रिग्पालाई कानुनी मान्यता प्रदान गरेको सन्दर्भमा राज्यले आधुनिक चिकित्सा विज्ञान वा स्वास्थ्योपचार विधिलाई मात्र नभएर आदिवासी जनजाति समुदायमा प्रचलित सोवा रिग्पा चिकित्सापद्धति, आम्चीले समुदायमा पुर्याएको योगदान र आम्ची उपचारसँग सम्बन्धित ज्ञान, सिप, प्रविधि र अभ्यासलाई सम्मान र कानुनी मान्यता प्रदान गर्न जरुरी देखिन्छ । यो उपचारपद्धतिलाई वैकल्पिक उपचारविधिका रूपमा मात्र नहेरी सार्वजनिक स्वास्थ्यको अभिन्न अङ्गका रूपमा वैधता दिनुपर्दछ भन्ने निष्कर्ष निकालिएको छ ।
पुरातत्त्व, जीवाश्म विज्ञान, ऐतिहासिकता, वास्तुकला, धार्मिक, सौन्दर्य अथवा अन्य सांस्कृतिक महत्त्व भएका भौतिक वस्तु, कलाकृति तथा पुरातात्त्विक स्थानहरूलाई मूर्त सम्पदा भनिन्छ जसमा स्मारक, भवनहरू र स्थलहरू पर्छन् । यस्ता सम्पदाहरूले समुदायको पहिचान, इतिहास, सांस्कृतिक मूल्य तथा विरासत बोकेका हुन्छन्, जसलाई समुदायले अपनत्वका साथ आÇनो गौरवका रूपले लिएको हुन्छ । अमूर्त सम्पदाहरूको समाजशास्त्रीय अध्ययन गर्दा नृवंशविज्ञानको अध्ययन, ऐतिहासिक शोध, मौखिक इतिहास, सादृश्य र अन्तर्विषयक दृष्टिकोण लगायतका दृष्टकोणबाट अध्ययन गर्न सकिन्छ । यस दृष्टिकोणबाट हेर्दा सम्पदाहरूसँग कसरी समाज जोडिएको हुन्छ र समाजले कसरी सम्पदाप्रतिको लगाव राखेको हुन्छ भन्ने कुरा समाजको संरचना, सामाजिक अन्तर्क्रिया, सामाजिक परिवर्तन, समय, स्थान, सामाजिक समावेशिता, वहिष्करण, भूमण्डलीकरण र मूर्त सम्पदाबिचको अन्तर्क्रिया, सम्पदा संरक्षण र विपद उत्थानशीलता जस्ता समाजशास्त्रीय आयामहरूबाट यस अध्ययनमा विवेचना गरिएको छ ।
नेपाली किसानका समस्याको समाजशास्त्रीय अध्ययन
मानवअधिकारले व्यापक अर्थ समेट्छ । त्यसभित्र किसानको अधिकार पनि पर्छ । किसान अधिकार भनेको उनीहरूको सबै अधिकार हो अर्थात् जमिन, जल, जङ्गल, त्यसमार्फत किसानको कृषि उत्पादन र कृषि उत्पादनको वितरण (बजारीकरण) माथि कृषि उत्पादन गर्ने किसानको सम्पूर्ण अधिकार हो । मानवअधिकारले व्यक्तिको निजी अधिकारको मात्र परिभाषा गर्दछ† तर किसान अधिकारले यसको उत्पादनदेखि वितरणसम्म मुख्यतः कृषिश्रमको अधिकारसमेत समेट्नुपर्छ । मानवअधिकारको परिभाषाले मात्र किसानलाई प्राथमिकतामा राख्दैन, त्यसको समस्या र समाधानको विषय उठान गर्नु, चर्चा गर्नु, किसानको जीवन, कृषि उत्पादनसँगको सम्बन्ध (दुःख, पीडा, सुख आदि) का विषयमा लेख्नु, विवेचना गर्नु, कथा, निबन्ध, उपन्यास कोर्नु, उनीहरूको मुक्तिको बाटो पनि देखाउनु किसान साहित्यभित्र पर्दछ । कृषिसँग सम्बन्धित वैज्ञानिक अनुसन्धान, अर्थशास्त्र र कृषिराजनीतिको विषयमा धेरै अध्ययन र अनुसन्धान भएका छन् । बिहान उठ्नेबित्तिकै पेटमा राख्ने पदार्थ कृषि उत्पादन नै हुन्छ । कृषि उत्पादन विना मानव जीवनको कुनै अस्तित्व छैन । प्राथमिकतामा हावा र पानी पछि कृषि उत्पादन नै आउँछ । त्यसका बाबजुद किसान र कृषि उत्पादनको विषय हाम्रो समाजमा मूल संस्कृति बन्न सकेन र बनेको पनि छैन । हाम्रोजस्तो पिछडिएको देशमा मात्र होइन, विकसित पुँजीवादी देशमा पनि कृषिक्षेत्रको साहित्यलाई प्राथमिक महŒवका साथ उठाउनु आजको आवश्यकता हो ।
प्रस्तुत लेखमा हिपोलाइट एडल्फ तेनको प्रजाति, क्षण र परिवेशका आधारमा गोविन्दराज भट्टराईद्वारा लिखित नयाँ मुगलान उपन्यासको समाजशास्त्रीय अध्ययन गरिएको छ । व्याख्यात्मक र विश्लेषणात्मक विधिको प्रयोग गरिएको यो लेखमा उपन्यासमा प्रयुक्त प्रजाति, क्षण र परिवेशसँग सम्बद्ध सन्दर्भको खोजी गरेर तिनीहरूका आधारमा उपन्यासको समाजशास्त्रीय विश्लेषण गरिएकाले प्रस्तुत अध्ययन गुणात्मक प्रकृतिको रहेको छ । प्रस्तुत उपन्यासका मुख्य र सहायक पात्रहरूका वंशपरम्परा, तिनका संस्कारगत विशेषता, सांस्कृतिक गतिविधि आदिका आधारमा तिनीहरू विश्वमानव समुदायका आर्य जातिका नेपाली प्रजाति हुन् । नयाँ मुग्लान उपन्यासमा बीसौँ शताब्दीको अन्तिम क्षणलाई सङ्केत गर्दै स्वदेशमा रोजगारीको अवसर प्राप्त नहुँदा रोजगारीको खोजीमा युवाहरू युरोप, अमेरिका र इजरायल पुगेका, खाडी मुलुक गएका युवाको लास बाकसमा आउँदा परिवारमा छाएको निराशा तथा युक्रेन र रसियाको युद्ध प्रसङ्ग आदिले वर्तमान क्षणको युगीन सन्दर्भ देखाएको छ । यस उपन्यासले नेपाली समाजको अतीतको मुगलान परम्परा प्रस्तुत गर्दै नेपालीहरू विश्वग्रामीकरणले साँघुरो बनाएको विàका श्रमिक बनेको वर्तमान अवस्थामा नयाँ र फराकिलो मुगलाने परम्पराले ल्याएका सकारात्मक र नकारात्मक पक्ष प्रस्तुत गरेको छ । यसमा राज्यका जिम्मेवार व्यक्तिहरूसमेत ठगी धन्धामा लागेको तत्कालीन समसामयिक युगीन सन्दर्भसमेत प्रस्तुत गरिएको छ । यो लेखमा उपन्यासमा प्रयुक्त घटना, पात्र तथा परिवेशगत प्रस्तुतिले यस उपन्यासमा विà मानव समुदायका नेपाली प्रजातिहरूको बिसौँदेखि एक्काइसौँ शताब्दीका विभिन्न युगीन सन्दर्भ तथा परिवेश प्रतिबिम्बित भएको निष्कर्ष निकालिएको छ ।
प्राच्य वाङ्मयभित्र समाहित विभिन्न दर्शनहरूमा गणना गरिएको न्याय र वैशेषिक दर्शनलाई अरू दर्शनहरूको उपकारक मानिन्छ । न्यायदर्शनका प्रणेता महामुनि गौतमले आफ्नोे प्रथम अध्यायको प्रथम सूत्रमा प्रमाण, प्रमेय, संशय आदि सोह्र पदार्थहरूको वास्तविक ज्ञानलाई दुःखको निवृत्तिका लागि कारण मानेका छन् । वैशेषिक दर्शनका प्रवर्तक महर्षि कणादले पनि द्रव्य, गुण, कर्म सामान्य विशेष समवायसहित छ प्रकारका पदार्थहरूको यथार्थ ज्ञानलाई मोक्षको कारक मानेका छन् । तत्त्वचिन्तनको प्राच्य परम्परा निश्चित नियम अथवा विधिमा आश्रित रहेकाले आधुनिक सन्दर्भमा पनि उस बेलाको चिन्तन प्रणाली उत्तिकै सान्दर्भिक तथा उपयोगी रहेको छ । यसमा सामाजिक उपयोगिताका दृष्टिले न्यायवैशेषिक दर्शनको परमाणुसिद्धान्तको विवेचन तथा विश्लेषण प्रस्तुत गरिएको छ । वैशेषिक दर्शनका प्रवर्तक कणादद्वारा प्रतिपादित परमाणुसिद्धान्त प्राच्य चिन्तन परम्पराको महत्त्वपूर्ण विषय हो । यसले पदार्थको स्वरूप र कारणसम्बन्धी गूढ व्याख्या प्रस्तुत गरेको छ । न्यायवैशेषिकले पृथ्वीका सबै द्रव्यहरू परमाणुबाट निर्मित हुन् भन्ने सिद्धान्तमार्फत पदार्थ मीमांसा, कार्यकारण सम्बन्ध र वस्तुको नित्यअनित्यताको विवेचना गर्दछ । यस लेखमा वैशेषिक सूत्र, प्रशस्तपाद भाष्य, तर्कसङ्गत दृष्टान्त र समकालीन दर्शनसँगको केही तुलनात्मक अध्ययन पनि प्रस्तुत गरिएको छ । संसारका सबै पदार्थहरूको वर्गीकरण गरेर पदार्थ विवेचनाको अवधारणा प्रस्तुत गर्ने न्यायवैशेषिक दर्शनमा प्रतिपादित परमाणुवादले पदार्थहरूको संरचना तथा तिनको परस्पर सम्बन्धका विषयमा गहन सिद्धान्तहरूको विकास गरेको छ । प्रस्तुत लेखमा न्यायवैशेषिक परमाणुकारणतावादको मूल अवधारणा व्याख्या गर्दै त्यसको सामाजिक उपयोगिताका बारेमा ऐतिहासिक र समकालीन सन्दर्भमा विश्लेषण गरिएको छ । समस्या कथन, उद्देश्य, पूर्वकार्यको समीक्षा, अनुसन्धानविधि तथा निष्कर्ष सबै समेटी वस्तुपरक शैलीमा यो अनुसन्धान प्रस्तुत गरिएको छ ।
यस लेखमा नेपालमा नाथ परम्पराको गौरवमय पक्ष र समाजमा यसको प्रभावका बारेमा प्रकाश पारिएको छ । नेपालमा नाथ परम्पराको ऐतिहासिक पक्ष, नाथ सम्प्रदाय र अन्य सम्प्रदाय खास गरी बौद्ध सम्प्रदायबिच रहेका समानताका कुराहरू पनि प्रस्तुत लेखमा समेटिएको छ । नाथ सम्प्रदायअन्तर्गत नाथका पन्थहरू, नव नाथ चौरासी सिद्ध परम्परा, नाथ सिद्ध र बौद्ध सिद्धहरूका कुरा पनि लेखमा समावेश गरिएको छ ।
असमानताबाट धार्मिक रूपान्तरण तर्फः सामाजिक विभेदले पारेको प्रभाव
मानव मात्रले पृथ्वीमा आपूmलाई जीवित राख्नका लागि अर्थोपार्जन गर्नुपर्दछ । मानिसले बाँच्नका लागि गरिने गतिविधिलाई नै जीविकोपार्जन भन्छन् । यसका लागि श्रम गर्न स्रोत, साधन, पुँजी र रोजगारीका अवसरहरूको आवश्यकता पर्दछ । ती आवश्यक तŒवहरूमा हुने असमान वितरण र असमान पहुँचको सामाजिक अवस्थालाई असमानता भनिन्छ । यो असमानताको सामाजिक अवस्थाले मानिसको व्यक्तिगत र सामुदायिक पहिचानमा सामाजिक, आर्थिक तथा मनोवैज्ञानिक ढङ्गले बहुयामिक प्रभाव पारेको हुन्छ । यो अनुसन्धानात्मक लेख सामाजिक असमानता र यसको बहुआयामिक प्रभावहरूमध्ये धार्मिक आस्था परिवर्तनमा असमानताले केकस्तो प्रभाव पारेको हुन्छ भन्ने कुरामा केन्द्रित रहेको छ । प्रस्तुत अनुसन्धानको विषयवस्तुसँग सम्बन्धित आवश्यक सङ्ख्यात्मक तथा गुणात्मक तथ्याङ्क सङ्गलन गर्नका लागि मिश्रित विधि अपनाइएको छ । तथ्याङ्कहरू अर्धसंरचित अन्तरवार्ता र अवलोकन विधिबाट सङ्गलन गरिएको छ । अनुसन्धानको नतिजाले के देखाउँछ भने सामाजिक स्तरीकरणको पिँधमा पर्ने व्यक्ति तथा समुदायका मानिसहरू आफ्नो परम्परागत ढङ्गको धार्मिक विश्वास र विचारमा परिवर्तन गरी नयाँ धार्मिक आस्थाप्रति आकर्षित भएको कुरा ३६% घरधुरी इसाई धर्ममा मोडिएको तथ्याङ्कले देखाउँदछ । विभेदपूर्ण सामाजिक व्यवहारमा ऐतिहासिक रूपले अपहेलित हुँदै बहिष्करणमा परेकाले जीविकोपार्जनका विविध अवसरहरूबाट पनि वञ्चित भएका व्यक्ति र समुदायहरू आत्मसम्मान र समानताको खोजीमा धार्मिक आस्थामै परिवर्तन गरेर नयाँ धार्मिक विश्वास सच्चाई, अनुग्रह तथा क्रिश्चियानिटी आदि विभिन्न नामका धार्मिक आस्थाप्रति आकर्षित भएको देखिन्छ । साथै परम्परागत तौरतरिकाको मूल्यमान्यता र रीतिरिवाजहरू तुलनात्मक हिसाबले झन्झटिलो र खर्चिलो हुने र नयाँ धार्मिक विचारधाराको अनुयायी बन्दा चाडबाड र नयाँ वर्ष आदिमा पाइने आर्थिक सहयोगका कारण पनि धार्मिक आस्था परिवर्तन गर्न थालेको कुरा अध्ययनले देखाउँछ ।
यो अध्ययन सामाजिकशास्त्र अध्ययनका नयाँ आयामहरूको खोज तथा विश्लेषणमा केन्द्रित रहेको छ । अध्ययनको मुख्य उद्देश्य सामाजिकशास्त्रको ऐतिहासिक विकासक्रम, समकालीन प्रवृत्ति र नयाँ शैक्षिक आवश्यकताको समालोचनात्मक समीक्षा गर्नु रहेको छ । यस अध्ययनले विशेषतः सामाजिकशास्त्र अध्ययनका परम्परागत विषयहरू (जस्तै समाजशास्त्र, राजनीति, इतिहास, भूगोल, अर्थशास्त्र, मानवशास्त्र र मनोविज्ञान) मा देखिएका अन्तर्विषयगत सम्बन्ध र समावेशी दृष्टिकोणको पहिचान गर्न खोजेको छ । यसले अनुसन्धान प्रश्नहरूले नयाँ सन्दर्भमा सामाजिकशास्त्रलाई कसरी समसामयिक, सान्दर्भिक र न्यायपूर्ण बनाउन सकिन्छ भन्ने उत्तर खोजी गरेको छ । त्यो उद्देश्य र प्रश्नहरू सम्बोधन गर्न गुणात्मक अनुसन्धानविधि अपनाइएको छ, जसअन्तर्गत गहन अन्तरवार्ता, लक्षित समूह छलफल, दस्तावेज विश्लेषण आदिलाई प्रमुख उपकरणका रूपमा प्रयोग गरिएको छ । यस क्रममा पाठ्यक्रम, नीति, शैक्षिक सन्दर्भग्रन्थ तथा सैद्धान्तिक लेखहरू अध्ययन गरिएका छन् । अध्ययनबाट प्राप्त निष्कर्षले औपनिवेशिक प्रभावबाट निर्मित युरोपकेन्द्रित दृष्टिकोणहरूले एशियाली र स्थानीय सन्दर्भमा आधारित सामाजिकशास्त्रलाई ओझेलमा पारेको छ । तर पछिल्ला वर्षहरूमा उत्तरऔपनिवेशिक सोच, डिजिटल साक्षरता, समावेशी नीति, र स्थानिक (वैश्विक) दृष्टिकोणको समायोजनले सामाजिकशास्त्र अध्ययनलाई नयाँ दिशा प्रदान गरिरहेको छ । यो प्रवृत्तिले सामाजिकशास्त्र अध्ययनलाई अझ सशक्त, न्यायपूर्ण र परिवर्तनशील ज्ञान प्रणालीका रूपमा स्थापित गर्ने सम्भावना देखिएको छ ।
पुँजीवादी व्यवस्थाले सामन्तवादको जरालाई उखेलेर उदारवादी प्रजातन्त्र ल्याउनु प्रगतिशील घटना भए पनि यसको आफ्नैै वर्गीय सङ्कीर्ण स्वार्थका कारणले गर्दा विज्ञान र प्रविधिले ल्याएको क्रान्तिपछि उत्पन्न परिस्थितिमा पनि संसारभरमै बहुसत्र्यक जनता आधारभूत आवश्यकताबाट वञ्चित भएका छन् । यही तथ्यको विश्लेषण गरेर मार्क्स र एङ्केल्स अहिलेसम्मको इतिहास हुनेखाने वर्ग र हुँदा खाने वर्गको सङ्घर्षको गाथा भएकोे निष्कर्षमा पुगे । उनीहरूले प्रतिपादन गरेको साम्यवादी घोषणापत्रले वर्गीय व्यवस्थाको अन्त्य गरेर मात्र विद्यमान सामाजिक, आर्थिक असमानता हटाउन सकिन्छ भन्ने देखाएको छ । यो लेखमा विद्यमान सामाजिक र आर्थिक संरचना भत्काउन किन आवश्यक छ र त्यसपछि आउने व्यवस्था केकस्तो रूपमा भिन्न हुनेछ भन्ने कुरा देखाउने प्रयत्न गरिएको छ । शीर्षकले अङ्गित गरेअनुरूप यो लेख वैज्ञानिक समाजवाद र त्यसअन्तर्गतको संस्कृतिको सीमाभित्र रहनेछ र यसमा माक्र्सवादका अन्य बृहत् पक्षहरू समावेश हुने छैनन् । राजनीतिक अधिकार प्राप्त भए पनि सामाजिक असमानता र आर्थिक विषमता रहँदासम्म किन शोषित वर्गले मुक्ति पाउन सक्दैन भन्ने प्रश्नले यसको समाधान केकसरी गर्न सकिन्छ भन्ने कुरा देखाउने कोसिस गरिएको छ । समाजवादी क्रान्तिपछिको सङ्क्रमणकाल पार गर्दै साम्यवादी चरणमा मात्र अहिलेको समाजका समस्या समाधान हुनेछन्, नयाँ आउने समाजको संस्कृति जनसंस्तिकृ हुनेछ; सबै सांस्तिकृक सङ्घसंस्था र ऐतिहासिक धरोहर आमजनताको पहुँचमा हुनेछन्, तिनीहरू पूर्ण रूपमा जनताको सेवामा प्रयोग गरिने विचारलाई लेखको निचोडका रूपमा देखाइएको छ । लेखको निष्कर्षले आम पाठकको सामाजिक चेतनालाई माथि उठाउन मदत पुग्नेछ भन्ने अभिलााशा लिइएको छ ।
बाबु, आमा र छोरा उपन्यासमा अनुभूतिको संरचना
प्रस्तुत आलेखमा विश्वेश्वरप्रसाद कोइरालाद्वारा लिखित ‘बाबु, आमा र छोरा’ शीर्षकको उपन्यासलाई साहित्यको समाजशास्त्रीय अध्येता रेमन्ड विलियम्सको अध्ययन पद्धति अनुभूतिको संरचनाका आधारमा अध्ययन विश्लेषण गरिएको छ । महिला समस्यालाई प्रमुख विषय बनाएर लेखिएको यस उपन्यासमा कोइरालाले मानव जीवनलाई विसङ्गत, तारतम्यविहीन र नियति निर्दिष्ट रूपमा प्रस्तुत गरेका छन् । विलियम्सका विचारमा कुनै एउटा खास समयमा समाजमा एक किसिमको संस्तिकृको प्रभुत्व हुन्छ र प्रभुत्वशाली पुस्ताले निर्माण गरेको त्यही संस्तिकृ त्यो समाजको केन्द्रीय संस्तिकृका रूपमा रहेको हुन्छ । यस्तोमा त्यो प्रभुत्वशाली पुस्ताले अधीनस्थ पुस्ता र उदीयमान पुस्तालाई आफ्नो संस्तिकृमा; बाध्य पार्छ र यस्तो अवस्थामा समाजमा दबाब र तनावको स्थिति सृजना हुन्छ । यसरी अध्ययन गर्दा रेडमन्ड विलियम्सको समाजशास्त्रीय सिद्धान्त अनुभूतिको संरचनाका आधारमा यस उपन्यासमा प्रतिबिम्बित पिँढीगत अनुभूति र प्रभुत्वको परिवेश, अधीनस्थ पिँढीका अनुभूति, दबाबजन्य अनुभूति र तनावजन्य अनुभूतिका कोणबाट उपन्यासको विश्लेषण गरिएको छ । यस उपन्यासमा पितृसत्ताले निर्माण गरेको परम्परागत रूढिग्रस्त सोच प्रभुत्वशाली संस्तिकृको सूचक बनेको र त्यसबाट दोस्रो पिँढीको पात्र उपन्यासकी नायिका उमा (आमा) माथि दबाब र तनावको स्थिति सृजना भएको छ भन्ने सत्यको निरूपण गरिएको छ । पुस्तकालयीय अध्ययन कार्यका आधारमा द्वितीयक स्रोत सामग्री सङ्कलन गरेर पिँढीगत अनुभूतिको संरचनाको कोणबाट विश्लेषण गरिएको हुँदा यो अध्ययन गुणात्मक प्रवृत्तिको रहेको छ । परम्परागत रूढिवादी पारिवारिक संरचनाको प्रभुत्वका कारण समाजमा दुई पुस्ताबिच देखिएको तनाव र दबाबले गर्दा मानिसमा अनेक अनुभूति सृजना भएको छ भन्ने निष्कर्ष प्राप्त भएको छ । उपन्यासमा यस्तो विभेदपूर्ण लैङ्गिक संस्तिकृविरुद्ध उभिन सक्ने उदीयमान नारी चरित्रको निरूपण गर्न नसकिए तापनि नारी शिक्षाका कारणले समाजमा विकसित हुँदै गइरहेको नारीचेतनाबाट निसृत नारी अनुभूतिको संरचनाका आधारमा समाज रूपान्तरणको पृष्ठभूमिलाई लेखमा सङ्केत गरिएको छ ।
पर्यावरणको वैज्ञानिक विश्लेषणका विधिहरू र नेपालको अनुभव
यस लेखमा पर्यावरणीय समस्याहरूमाथि गरिएको वैज्ञानिक विश्लेषण प्रस्तुत गरिएको छ । यसमा विश्वलगायत नेपालजस्ता मुलुकहरूले भोग्दै आएको पर्यावरणीय समस्या, जलवायु परिवर्तनसम्बन्धी समस्याहरूको लेखाजोखा र निचोड प्रस्तुत गरिएको छ । मानव समुदाय अझ भनौँ सीमान्तीकृत समुदाय र सीमान्त विकासको सूचकाङ्कमा परेका राष्ट्रहरूले भोग्दै आएका विभिन्न वातावरणीय क्षेत्र र त्यसले मानवीय, सामाजिक, आर्थिक, सांस्कृतिक तथा भौतिक अवस्थामा पारेका प्रभावहरू र त्यसको वैज्ञानिक आधारहरूको मिहिन विश्लेषण गर्ने प्रयास गरिएको छ । अझ सूक्ष्मतम् रूपमा भन्नुपर्दा पर्यावरणीय समस्यामा नेपालको सन्दर्भ, विद्यमान चुनौतीहरू र भविष्यको दिशाबारे विस्तृत चर्चा गरिएको छ । वैज्ञानिक विश्लेषणले वातावरणीय समस्याहरूको पहिचान, कारणहरूको खोजी, प्रभावहरूको मूल्याङ्कन र समाधानका उपायहरू विकास गर्न वस्तुनिष्ठ र प्रमाणमा आधारित धारणाहरू विकास गर्ने मार्ग प्रशस्त गर्छ । अवलोकन, प्रयोगात्मक अध्ययन, नमुना सङ्कलन र प्रयोगशाला विश्लेषण, गणितीय मोडेलिङ, भौगोलिक सूचना प्रणाली (GIS) र दूर संवेदन (Remote Sensing) जस्ता विधिहरू प्रयोग गरेर वायुमण्डल, जलभण्डार, भूमि र जैविक मण्डलको विस्तृत अध्ययन गर्ने गरिन्छ । मानवीय गतिविधिहरूले उत्पन्न गराएको जलवायु परिवर्तन, प्रदूषण, जैविक विविधताको ह्रासजस्ता समस्याहरूको गहिराइमा पुग्न र तिनको न्यूनीकरणका लागि वैज्ञानिक विश्लेषण अपरिहार्य छ । नेपालजस्तो भौगोलिक र जैविक विविधताले भरिपूर्ण भए पनि वातावरणीय रूपमा संवेदनशील मुलुकका लागि यसको अझ धेरै महŒव रहेको छ । यद्यपि तथ्याङ्कको अभाव, स्रोतसाधनको कमी, भौगोलिक, आर्थिक अनि राजनीतिक जटिलता र अन्तर्विषयक समन्वयको अभावजस्ता चुनौतीहरू विद्यमान छन् । यी चुनौतीहरूलाई सम्बोधन गर्दै उन्नत प्रविधि र एकीकृत दृष्टिकोण अपनाएर दिगो भविष्य सुनिश्चित गर्न पर्यावरणीय पक्षको वैज्ञानिक विश्लेषण अपरिहार्य छ ।