Samaj Anweshan समाज अन्वेषण is published by Nepal Academy, Kamaladi, Kathmandu, Nepal. The journal is focused on various issues of Social Science in Nepal.
धर्मराज थापाको लोकलयमा आधारित गीतमा समाज र संस्कृति
धर्मराज थापाका लोकलयमा आधारित गीतमा अभिव्यक्त समाज र संस्कृतिको निक्र्यौल गर्नु प्रस्तुत अनुसन्धानको मुख्य उद्देश्य रहेको छ । उद्देश्य प्राप्तिका लागि थापाका लोकलयका गीत अध्ययन क्षेत्र, गीतमा अभिव्यक्त समाज र संस्वृmति समस्याका रूपमा आएका छन् । मानव आचरण, व्यवहार र क्रियाकलापबाट संस्कृतिको जन्म हुने भएकाले पूर्वजद्वारा समाजलाई व्यवस्थित बनाउन अपनाइएका विधिविधान हाम्रा संस्कृति हुन् । संस्कृतिलाई उजागर गर्ने प्रमुख माध्यम लोक भएकाले लोकको यथार्थ सुन्ने, सुनाउने, ग्रहण र अवलोकन गर्ने लोकसाहित्यका विधामध्येको लोकगीत क्षेत्रमा केन्द्रित प्रस्तुत जिज्ञासालाई समाज र संस्कृतिका विविध आयामका सापेक्षतामा निराकरण गरिएको छ । गुणात्मक अनुसन्धान ढाँचाको अध्ययनमा प्राथमिक र द्वितीयक स्रोत सामग्रीबाट प्राप्त तथ्यलाई सूक्ष्म अध्ययन गरिएको अनुसन्धानमा विश्लेषण विधिको उपयोग भएको छ । समाजमा प्रचलित मेलापात, कृषि, व्यापारव्यवसाय, पारिवारिक दिनचर्यालगायतका रीति, चालचलन एवम् व्यवस्थाका समष्टिगत स्वरूपले समाजको वास्तविकतालाई दर्शाउँछन् । संस्कृति मानवजीवनलाई सुव्यवस्थित रूपमा सञ्चालन गर्ने विधि भएकाले संस्वृmतिले साहित्य, कला, सङ्गीत, धर्म–दर्शनका साथै मानवजीवनका आनीबानी, आचारविचार, व्यवहारआदिका विषयलाई समेट्छ । थापाका लोकलयका गीतमा अभिव्यक्त समाज र संस्कृतिको विवेचनाका लागि नमुना सङ्कलन विधिबाट छनोट गरिएका गीतलाई अध्ययनको प्राथमिक स्रोत बनाइएको छ । पुस्तकालयबाट सङ्कलित पुस्तक, पत्रपत्रिका तथा फुटकर आलेखलाई द्वितीयक स्रोत सामग्रीका रूपमा उपयोग गरी गीतमा अभिव्यक्त विषयवस्तुप्रति समुदायले बनाएका धारणालाई समेत सूचकका रूपमा लिइएको छ । हाम्रा कार्य व्यवहारका साथै मौलिक संस्कृति ओझेलमा पर्दै परिष्कृत, परिमार्जित हुँदै गरेको अवस्थामा परम्परागत मूल्यमान्यतालाई जीवन्त राख्दै समाजमा विद्यमान सांस्कृतिक महत्त्वको जगेर्नाका लागि थापाका लोकलयका गीत सशक्त माध्यम बनेको आलेखको निष्कर्ष रहेको छ ।
समाजवाद मूलतः राजनीतिक, आर्थिक प्रणाली हो । खास राजनीतिक आर्थिक प्रणालीले समाजको खास वर्गको प्रतिनिधित्व गर्ने भएकाले समाजवादले पनि समाजको खास वर्गको प्रतिनिधित्व गर्दछ । यसले आफ्नो वर्गको वर्गीय स्वार्थको रक्षा र प्रवर्धन गर्न अरू विपरीत वर्गमाथि शासन गर्दछ । विश्वमा निकै लामो समयदेखि सामाजिक खराबीहरूको अन्त्यको विषयलाई लिएर दार्शनिक तथा राजनीतिक चिन्तन र व्यवहारको क्षेत्रमा निरन्तर विचार विमर्श हुँदै आएको छ । यही विचारविमर्शको क्रममा समाजवादी विचार सिद्धान्त पनि अस्तित्वमा आएको र यस सिद्धान्तलाई कार्यान्वयनको निम्ति विभिन्न किसिमले प्रयास पनि हुँदै आएको छ । विश्वका विभिन्न मुलुकहरूमा कम्युनिस्ट पार्टीको नेतृत्वमा सम्पन्न भएका क्रान्तिपछि गठन भएको कम्युनिस्ट सरकारले श्रमजीवी सर्वहारा वर्ग समुदायको अधिनायकत्वअन्तर्गत समाजवादी शासन व्यवस्था स्थापना गरेका छन् भने पुँजीवादी शासन व्यवस्थाअन्तर्गत हुने निर्वाचनमा भाग लिएर सरकारको नेतृत्व गर्न पुगेका राजनीतिक पार्टीहरूले पनि पुँजीपति वर्गको अधिनायकत्वअन्तर्गत पनि समाजवादी व्यवस्था निर्माणको अभ्यास गरेका छन् । समाजवाद सामूहिक हितको वकालत गर्ने र हरेक व्यक्तिलाई समाजको अभिन्न अङ्ग मान्ने सिद्धान्त हो । समाजवाद निर्माणको आधारभूत तत्त्व भनेको समाजवाद उन्मुख अर्थतन्त्रको निर्माण नै हो ।
स्वास्थ्य विज्ञानको समाजशास्त्रीय विश्लेषण
स्वास्थ्य विज्ञान केवल अध्ययनको क्षेत्र मात्र नभएर यो मानव प्रगतिको आधार पनि हो, जसले जीवविज्ञान, चिकित्सा र सामाजिक विज्ञानलाई एकसाथ गाँसेर विश्वभरी मानिसको जीवन सुधार्ने काम गर्दछ । जसको सुरुआत अन्धविश्वासमा आधारित प्राचीन अनुष्ठानबाट भएको थियो र आजको प्रमाणमा आधारित अत्याधुनिक अभ्यासहरूमा रूपान्तरण भएको छ । यो लेखमा स्वास्थ्य विज्ञानको समाजशास्त्रीय दृष्टिकोणबाट विश्लेषण गर्ने प्रयास गरिएको छ । स्वास्थ्य विज्ञानले रोगाणु सिद्धान्त, खोप, एन्टिबायोटिक्स र इमेजिङ प्रविधिहरूजस्ता क्रान्तिकारी उपलब्धिहरू गरेको छ । यस लेखमा तिनीहरूको समीक्षा गर्नुका साथै एलोपेथी, आयुर्वेद र होमियोप्याथीजस्ता विविध उपचार प्रणालीहरूभित्र पसेर बुझ्ने प्रयास गरिएको छ । यो क्रममा यस क्षेत्रमा योगदान दिएका प्रमुख व्यक्तित्वहरूको पहिचान गर्ने, यसका मूल अनुशासनहरू के हुन् भन्ने कुरा खुलाइनुका साथै दीर्घकालीन रोगहरू र असमान स्वास्थ्य सेवाजस्ता आधुनिक चुनौतीहरूसमेत समीक्षा गरिएको छ । ऐतिहासिक दृष्टिकोण तथा वर्तमान प्रयोगहरूको संयोजनमार्फत यो लेखमा स्वास्थ्य विज्ञानले चिकित्सकीय सफलता, नैतिक बहस र स्वास्थ्य सेवा नवप्रवर्तनहरूको समृद्ध इतिहासबाट प्रेरणा लिँदै कसरी दीर्घायु तथा समानताको सीमा विस्तार गरिरहेको भन्ने पनि देखाइएको छ । त्यसैगरी स्वास्थ्य र रोगप्रतिको दृष्टिकोणमा परिवर्तन आएर विभिन्न अवधारणाहरू विकास भएको र स्वास्थ्यको विकासमा सामाजिक पक्षको महत्त्वपूर्ण भूमिका भएको कुरा पनि प्रस्ट पारिएको छ ।
प्रादेशिक आधारमा नेपालको सामाजिक र सांस्कृतिक अवस्था
यो लेख नेपालका प्रदेशहरूको आधारमा सामाजिक र सांस्कृतिक अवस्थाको विश्लेषणात्मक अध्ययन गर्ने उद्देश्यले तयार पारिएको छ । यो लेखको मूल उद्देश्य सङ्घीय नेपालको स्थापनापछि बनाइएको प्रादेशिक भूगोलका आधारमा सामाजिक तथा सांस्कृतिक अवस्थामा भिन्नता र समानताकोे लेखाजोखा गर्नु रहेको छ । यो लेख वर्णनात्मक तथा गुणात्मक प्रकृतिको छ । यो लेख तयार गर्न विभिन्न स्रोतहरूको सहयोग लिइएको छ । मूलतः द्वितीय स्रोतबाट धेरै सामग्री प्रयोग गरिएको छ । विभिन्न पुस्तक पत्रपत्रिका तथा अन्तर्सञ्जालबाट प्राप्त हुने स्रोत आदिका आधारमा लेख तयार भएको छ । प्रदेशस्तरको सामाजिक र सांस्कृतिक अवस्थाको विश्लेषण गर्न यस्तो अध्ययनको औचित्यता र आवश्यकताको महसुुस गरेर यो लेख तयार पारिएको हो । यस लेखमा प्रादेशिकस्तरको भाषा, संस्कृति, धर्म समाज आदिको अवस्थाका बारेमा विश्लेषण गरिएको छ । सङ्घीय नेपालको स्थापनापछि स्थापित भएका प्रादेशिक भूगोलका आधारमा सामाजिक र सांस्कृतिक अवस्थाको तुलनात्मक अध्ययन गर्दा प्रत्येक प्रदेशमा भिन्नता तथा समानता दुवै प्रकृतिको अवस्था रहेको पाइएको छ ।
सीमान्तकृत भन्नाले निर्धा, निमुखा, दबिएका, हेपिएका, ओझेलमा परेका र राज्यले प्रदान गर्ने अवसरहरूबाट वञ्चित श्रमिक, सर्वहारा एवम् उत्पीडित वर्गलाई बुझिन्छ । राज्यसत्ताको मूल धारभन्दा बाहिर रहेका वर्ग, समूह, व्यक्तिका दिनचर्यालाई विषय बनाएर लेखिएका साहित्य सीमान्तकृत साहित्य हुन् । सीमान्तकृतको पहिचानको आधार वर्ग, जात, लिङ्ग, क्षेत्र, शिक्षा, राजनीति आदि हुन सक्छ । सन् १९६० को दशकपछि पाश्चात्य साहित्य समालोचनामा देखिएको बहुलवादी चिन्तनसँगै सबाल्टर्नको अवधारणा आएको पाइन्छ । उत्पीडन सबै ठाउँमा एउटै खालको हुँदैन, स्थान सापेक्ष हुन्छ । हाम्रो नेपाली समाजमा वर्गीय, लैङ्गिक, जातिगतलगायतका विभेदको अन्त्य हुन सकेको छैन । राजनीतिले सबाल्टर्नहरूको आवाजलाई पूर्ण रूपमा सम्बोधन गर्न सकेको छैन । राज्यले पिछडिएका वर्ग र क्षेत्रको उत्थानका निम्ति चालेका कदमहरू प्रभावकारी बन्न सकेका छैनन् । किनारामा रहेका वर्ग सधैँ अरूका लागि माध्यम बनेका छन् । अब समाज विकासमा सीमान्तकृतहरूले खेलेका भूमिकालाई प्रकाशमा ल्याउनुपर्छ, उनीहरूको पहिचान, प्रतिनिधित्व र आवाजको खोजी साहित्य, समालोचनाका माध्यमबाट गरिनुपर्छ भन्ने अभिप्रायसँगै नेपालमा सबाल्र्टन अध्ययनले महत्त्व पाउन थालेको छ र सबाल्टर्न साहित्यको सृजना हुन थालेको छ । नेपाली उपन्यासमा पं. मुक्तिनाथ शर्माको ‘को अछुत ? (२०११) सबाल्टर्न चेतनामा आधारित उपन्यास हो । यसले उत्पीडित महिला एवम् दलितहरूले आफ्नो अधिकारका लागि सङ्गठित रूपमा विद्रोह गर्नुपर्ने आवाज उठाएको छ । उपन्यासमार्फत उपन्यासकारले ब्राम्हणवादको विरोध गर्दै दलितहरूको पहिचान र अस्तिŒवको खोजी गरेका छन् । प्रस्तुत लेखमा दलित एवम् उत्पीडितहरूको मुक्तिको चाहना अभिव्यक्त यस उपन्यासलाई सीमान्तकृतहरूको चेतनाका सापेक्षतामा व्याख्या–विश्लेषणको विषय बनाइएको छ । जातीय समानताका पक्षधर पं. मुक्तिनाथले प्रस्तुत उपन्यासमार्फत दलित वर्गको मुक्तिको चाहना व्यक्त गरेका छन् । प्रस्तुत उपन्यासमा सबाल्टर्न चेतनाको खोजी गर्ने क्रममा यस लेखका लागि पूर्वप्रकाशित समीक्षाहरूको सहयोग लिइएको छ । लेखमा सबाल्टर्न चिन्तनका आधारमा उपन्यासमा प्रयुक्त महिला र दलित पात्रको प्रतिरोधी चेतनाको अध्ययन गरिएको छ । अध्ययनका क्रममा साक्ष्यहरूसहित यस उपन्यासलाई जातीय समता, नारी मुक्ति र दलित उत्थानका लागि सङ्गठित र प्रतिरोधी क्रान्तिको खोजी गरिएको सीमान्तकृत वर्गको चेतनाले युक्त उपन्यास हो भनेर निष्कर्ष निकालिएको छ ।
नेपालमा आयुर्वेदः स्वास्थ्य संवर्धन, आर्थिक विकास तथा सामाजिक, सांस्कृतिक समृद्धितर्फको सम्भावना
नेपाल जैविक, भौगोलिक विविधता, सांस्कृतिक सम्पदा र परम्परागत चिकित्सकीय ज्ञानले सम्पन्न राष्ट्र हो । जीवनशैली, संस्कृति, नैतिकता र स्वास्थ्यको समग्र दर्शनका रूपमा विकसित आयुर्वेद नेपालमा केवल उपचार प्रणाली मात्र नभई सामाजिक–सांस्कृतिक पुनर्जागरण र आर्थिक विकासको सम्भावनायुक्त क्षेत्रका रूपमा स्थापित हुँदैछ । साहित्य समीक्षा र नीति विश्लेषणमा आधारित यो अध्ययनले आयुर्वेदले स्वास्थ्य प्रवर्धन तथा रोगप्रतिरोध, जडीबुटी उद्योग र ग्रामीण रोजगारी तथा आरोग्य पर्यटनका माध्यमबाट आर्थिक अवसर सृजना गर्ने सम्भावना पहिचान गर्दछ । यस लेखले नेपालमा आयुर्वेदको शिक्षादेखि नीति, उद्योग, अनुसन्धान र स्वास्थ्य प्रणालीसम्मको वर्तमान अवस्था र सम्बन्धित चुनौतीहरूको समीक्षा गरी त्यसको विकासका लागि उपयुक्त सिफारिस प्रस्तुत गर्दछ । ‘नेपाल आयुर्वेद चिकित्सा परिषद् ऐन–२०४५ अन्तर्गत आयुर्वेदलाई नेपालमा औपचारिक मान्यता प्राप्त छ । तर सार्वजनिक स्वास्थ्य प्रणालीसँग आयुर्वेदलाई एकीकृत गर्ने प्रक्रियामा भने चुनौतीहरू अझै कायम छन् । यी चुनौतीहरूका बाबजुद आयुर्वेदले नेपालको स्वास्थ्य प्रणालीमा महत्त्वपूर्ण योगदान दिन सक्ने क्षमता राख्छ । आयुर्वेदलाई राष्ट्रिय स्वास्थ्य–अर्थतन्त्रको ढाँचामा प्रभावकारी रूपमा समायोजन गर्न सके नेपालले आफ्नो सांस्कृतिक पहिचान सुरक्षित राख्दै जनस्वास्थ्य सुदृढ गर्ने र परम्परागत चिकित्सा क्षेत्रमा विश्वस्तरीय केन्द्रका रूपमा स्थापित हुन सक्छ ।
राजनीतिले समाजको हरेक क्षेत्रमा दिशानिर्देश गर्ने काम गर्दछ । सबै नीतिहरूको पनि प्रमुख नीतिको रूपमा राजनीतिलाई लिने गरिन्छ । राजनीतिक गतिविधिको चर्चा गर्दा राजनीतिक दलले समाज रूपान्तरणमा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्ने गर्दछ । समाजमा भएका विभिन्न वर्ग तथा समुदायको राजनीतिक, आर्थिक र सामाजिक–सांस्कृतिक अधिकारहरूको संरक्षण गर्ने, उपभोग गर्ने, सहभागिताको सुनिश्चितता गर्ने आदि सवालहरूमा पनि राजनीतिक दलहरूकै नीति र भूमिका अहम् महत्त्वको हुने गर्दछ । सहभागिता भन्ने विषय निकै वृहत् छ । समाजमा भएका विभिन्न वर्ग, जातजाति, समुदाय, क्षेत्र र लिङ्गका जनवर्गहरूलाई समाज तथा राज्यबाट विगतमा आर्थिक, राजनीतिक, सामाजिक, सांस्कृतिक, शैक्षिक, रोजगारीलगायत सामाजिक जीवनका समग्र क्षेत्रबाट पछाडि पारिएका सन्दर्भमा यी समुदायलाई संवैधानिक र कानुनी रूपमा विशेष प्रावधानको व्यवस्था गरी राष्ट्रिय विकासको मूल प्रवाहमा समाहित गर्ने नीति र सिद्धान्तलाई समावेशीकरणको सिद्धान्त भनिन्छ । यही सिद्धान्तले उत्पीडित समुदायलाई समाज तथा राज्यमा सहभागिता वृद्धि गर्न महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्दछ । नेपाली समाजमा दलित समुदायलाई सामन्तवादी सोच चिन्तन र संस्कृति तथा राज्यको असमावेशी नीतिका कारणले गर्दा हरेक क्षेत्रमा दलित समुदायको उपस्थिति र सहभागिता कमजोर हुन गएको देखिन्छ । त्यसको साथसाथै राज्य र राजनीतिक दलहरूको मात्रै नभएर दलित समुदायमा रहेको सङ्कुचित मानसिकता, सचेतनामा कमी र पारिवारिक तथा सामाजिक संरचना र परिवेशको नकारात्मक भूमिकाको कारणले गर्दा दलितभित्रका पनि दलित महिलाको सहभागिता निकै नै कमजोर छ । यस लेखमा नेपालको राजनीतिमा दलित महिलाको अवस्था विश्लेषण, सहभागिता कमजोर हुनुका कारक तत्त्वहरूको खोजी, संवैधानिक र कानुनी व्यवस्थाको अध्ययन, कानुन र नीति निर्माण तथा कार्यान्वयनको मुख्य केन्द्रीय निकायहरू व्यवस्थापिका र कार्यपालिकामा दलित महिला सहभागिताको तुलनात्मक अध्ययन र विश्लेषण तथा दलित महिलाको राजनीतिक सहभागिता वृद्धिका लागि के कस्ता उपायहरू अवलम्बन गर्न सकिएला आदि विषयमा अध्ययन, अनुसन्धान र विमर्श गर्न खोजिएको छ ।
उत्पीडन भनेको के हो ? उत्पीडनका प्रवृmति केकस्ता छन् ? उत्पीडनका सामान्य प्रभाव भनौँ वा दुष्प्रभावहरू कस्ता छन् ? प्रस्तुत आलेखको उद्देश्य यसको उत्तर खोज्नु हो । सामान्य अर्थमा उत्पीडनको परिभाषा कानुनले पनि दिएको छ भने समाजशास्त्रीय अर्थमा उत्पीडनका बारेमा देशीविदेशी विद्वान्हरूले चर्चा गरेको पाइन्छ । यी आधार अवलम्बन गरेर यो आलेखमा उत्पीडनको बारेमा चर्चा गरिएको छ । अध्ययनबाट प्राप्त निचोडले सबैभन्दा बढी आर्थिक उत्पीडन रहेको देखाएको छ । त्यस सन्दर्भमा आर्थिक उत्पीडनको एउटा स्वरूप गरिबीलाई मानेर त्यसको सेरोफेरोमा नेपालको कृषिक्षेत्र र बेरोजगारीबारे तथ्याङ्क प्रस्तुत गर्दै त्यसको चर्चा गरिएको छ । सामान्यतः उत्पीडनलाई कानुनले सम्बोधन गरेको भए पनि समाजशास्त्रीय दृष्टिकोणबाट उद्घाटन हुने उत्पीडनको अन्तका लागि अन्ततः स्वयम् मानव समाजमा नै जागरण हुन आवश्यक रहेको निष्कर्ष यस आलेखमा प्राप्त भएको छ । मानव समाजमा क्रमशः विभेद, शोषण र उत्पीडनको प्रतिकार गर्ने तथा अन्ततः स्वतन्त्रता, मुक्ति, भ्रातृत्व र समानतातर्फ अघि बढ्ने जन्मजात प्रवृत्ति रहेकाले उत्पीडनको दुष्प्रभावका बारेमा यस आलेखमा चर्चा गरिएको छ ।
राष्ट्रिय आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्स (एआई) नीति–२०८२ को विश्लेषणात्मक अध्ययन
नेपाल विकासोन्मुख मुलुक हो । हामीले नयाँ प्रविधिसँग समायोजित भएर जान सक्यो भने हाम्रो आर्थिक तथा सामाजिक विकासमा एआइले तीव्र ढङ्गले परिवर्तन ल्याउँछ र नेपाली समाजले नयाँ स्वरूप ग्रहण गर्न सक्छ । हामी सबैको साझा गन्तव्य समृद्ध, शान्त र विकसित नेपाली समाज नै हो । यसका लागि हामी पनि विकसित राष्ट्रकै स्तरमा पुग्न सक्नेमध्येको एउटा महत्त्वपूर्ण मार्ग अहिलेको एआई प्रविधि बलियो माध्यम बन्न सक्छ । यसका लागि राज्य, निजी क्षेत्र, नागरिक समाज, बुद्धिजीवी, अध्येता तथा आमजनताले आआफ्नो क्षेत्रबाट एआईको क्षेत्रमा सक्दो र सकारात्मक योगदान गर्नुपर्छ भन्ने उद्देश्यका साथ यो आलेखमा नेपालको राष्ट्रिय आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्स (एआई) नीति–२०८२ को विश्लेषणात्मक अध्ययन गरिएको छ ।
चिकित्सा शिक्षाले लामो समयदेखि जैवचिकित्सकीय ज्ञान र प्राविधिक सिपलाई प्राथमिकता दिँदै आएको छ, जसमा निदान, प्रक्रिया र प्रमाणमा आधारित अभ्यासलाई जोड दिइन्छ । मानवतावादी पक्षहरू र सेवाभाव जगाउने पाठ्यक्रम निर्माणमा अझै पनि यथेष्ट ध्यान पुग्न सकेको छैन । चिकित्सा शिक्षा केवल वैज्ञानिक ज्ञान र प्राविधिक दक्षताको विकासमा सीमित हुनु हुँदैन, यसले करुणा, समानुभूति तथा मानवीय मूल्यहरूको समावेशमार्फत समग्र स्वास्थ्यकर्मी निर्माण गर्नुपर्छ । बिरामीको पीडा, सामाजिक–आर्थिक पृष्ठभूमि, सांस्कृतिक विविधता र नैतिक मूल्यमान्यताजस्ता मानवीय पक्षहरूलाई बेवास्ता गर्दा उपचार प्रक्रियामा गम्भीर समस्या सृजना हुन सक्छ र कहिलेकाहीँ स्वास्थ्यकर्मीमाथि भौतिक आक्रमणसमेत हुने घटना घट्ने गर्छन । नेपालमा पनि चिकित्सा शिक्षाको पाठ्यक्रमले प्राविधिक दक्षतालाई मात्र प्राथमिकता दिँदा मानवीय संवेदनशीलता ओझेलमा परेको छ । यस लेखमा चिकित्सा शिक्षामा समानुभूति, करुणा र मानवीयताको भूमिकालाई स्थापित गर्नुपर्ने कारण र आवश्यक उपायहरू प्रस्तुत गरिएको छ । विद्यार्थी र शिक्षकले आफूले देखेको, भोगेको अनुभव सुन्ने तथा सुनाउने, मानवीय संवेदनाका लेख, कविता, कथा, चित्रकला र सामूहिक प्रस्तुतिजस्ता सृजनात्मक गतिविधिहरूले विद्यार्थीहरूलाई क्लिनिकल अनुभवमाथि चिन्तन गर्न, अवलोकन सुधार गर्न र भावनात्मक रूपमा सबल र सक्षम हुन मदत गर्छन् । नेपालको सन्दर्भमा विशेषतः पाटन स्वास्थ्य विज्ञान प्रतिष्ठानमा सञ्चालित मेडिकल ह्युमानिटिज (Medical Humanities) विषयले विद्यार्थीहरूमा बिरामीप्रतिको संवेदना तथा सामाजिक सन्दर्भप्रतिको ज्ञान र सिप अभिवृद्धि गरेको अनुभवका बारेमा यो लेखमा व्याख्या गरिएको छ । नेपालजस्तो भाषिक, सांस्कृतिक र आर्थिक विविधता भएको देशमा मेडिकल ह्युमानिटिज विषयलाई चिकित्सा शिक्षाको अनिवार्य अङ्ग बनाउँदा चिकित्सक, नर्स र जनस्वास्थ्यकर्मीहरू बिरामीसँगको सम्बन्धमा विश्वास, सम्मान र प्रभावकारिता अभिवृद्धि गर्न सक्षम हुनेछन्, जसले गर्दा समग्र स्वास्थ्य प्रणालीलाई थप उत्तरदायी, भरपर्दो, आपसी सद्भावसहित करुणामय सेवा प्रवाह गर्न सकिन्छ ।
प्रस्तुत आलेख लङ्गडाको साथी उपन्यासमा सामाजिक यथार्थको अध्ययनमा आधारित छ । यस अनुसन्धेय लेखमा प्रस्तुत उपन्यासलाई मुख्य विश्लेष्य सामग्रीका रूपमा चयन गरेर यस कृतिमा सामाजिक यथार्थको अभिव्यक्ति केकसरी भएको छ भन्ने प्रश्नमा केन्द्रित रहेर त्यसैको विश्लेषण गरी निष्कर्षमा पुगिएको छ । सङ्कलित सामग्रीहरूको विश्लेषण सामाजिक यथार्थवादी सिद्धान्तमा आधारित सामाजिकता, वर्गीय जीवन, सङ्कटग्रस्त जीवन, समकालीन सन्दर्भ, वस्तुवादी चेतनाजस्ता मान्यतामा टेवmेर विश्लेषणको ढाँचाअनुरूप विश्लेष्य उपन्यासको व्याख्या विश्लेषण गरेर निष्कर्ष निकालिएको छ । यस उपन्यासमा महाकाल बाबाको मन्दिर छेउमा बासस्थल बनाएको सधैँ दुइटा काठको सहायताले घस्रेर मागी खाने एउटा लङ्गडालाई विषयवस्तु बनाएर उपन्यासमा उसैको जीवनको यथार्थ चित्रण गरिएको छ । यस उपन्यासको मूल र केन्द्रीय पात्र लङ्गडाको जीवनमा घटेका दुःखद घटनालाई कारुणिक रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ र मानवमा मानवीय गुण क्रमशः ह्रास हुँदै गएको अवस्थाप्रति औँला ठड्याउँदै सबैमा मानवीय गुणको खाँचो रहेको कुराप्रति विशेष जोड दिइएको छ । यसरी मुलुकबाहिर (२००४) उपन्यासबाट पहिलोपल्ट नेपाली उपन्यास परम्परामा यथार्थवादी चिन्तन समावेश गर्ने उपन्यासकार बाङ्देलले आफ्नो तेस्रो उपन्यास लङ्गडाको साथी (२००८) मा समेत सामाजिक यथार्थवादी चिन्तनको प्रयोग गरेका छन् भन्ने निष्कर्ष प्रस्तुत गरिएको छ ।
प्रस्तुत लेख संस्वृmतिसम्बन्धी सैद्धान्तिक मान्यतामा केन्द्रित रही किराती संस्कृतिमा सामाजिक संरचनाको अध्ययनमा आधारित रहेको छ । किराती समुदायले आदिम समयदेखि आत्मसात् गर्दै आएको संस्कृतिमा सामाजिक संरचनाको स्वरूप केकस्तो रहेको छ र उनीहरूले आत्मसात् गर्दै आएको संस्कृतिलाई अझ बढी समयसापेक्ष र सृजनात्मक कसरी बनाउन सकिन्छ भन्ने विमर्शलाई यस लेखमा प्रस्तुत गरिएको छ । यस अध्ययनका लागि किराती समाजमा निहित सामाजिक, सांस्कृतिक संरचना, प्रभुत्वशाली संस्कृतिले किराती समाजमा पारेको बहुल प्रभाव र त्यसप्रति किराती समुदायको वैचारिकताजस्ता विषयहरूलाई मुख्य आधार बनाइएको छ । यसका साथै किराती संस्कृतिमा सामाजिक संरचनालाई आजको परिप्रेक्ष्यमा सकारात्मक, सृजनशील, प्रभावकारी र किराती पहिचानमुखी बनाउन आवश्यक रहेको कुरालाई यस लेखको निष्कर्षका रूपमा अगाडि सारिएको छ ।
बुद्ध जन्मस्थल लुम्बिनीको विकासमा स्थानीय समुदायः सहभागिता र उपलब्धि
गौतम बुद्धको जन्मस्थान लुम्बिनी नेपालको ऐतिहासिक, पुरातात्त्विक स्थल मात्र नभएर विश्वभरिका शान्तिप्रिय मानिस र बौद्ध मार्गीहरूको आस्थाको केन्द्रसमेत हो । लुम्बिनी बुद्धको महापरीनिर्वाणको केही समयपछि नै ओझेलमा पर्न थालेको थियो । लामो समयसम्म गुमनाम रहेको लुम्बिनी विश्वसामु उजागर भएको १३० वर्ष पुगेको छ । लुम्बिनीको स्थान यकिन भएपछि पनि लामो समयसम्म राज्यको ध्यान पुगेको थिएन । त्यस्तो अवस्थामा लुम्बिनीलाई जोगाउने र लुम्बिनी हेर्न आउने विदेशी अध्येता र भिक्षुहरूलाई सहजीकरण गर्ने काम लुम्बिनीका स्थानीय बासिन्दाहरूले गरेका थिए । सन् १९७० को दशकमा लुम्बिनीको विकासका लागि राज्यले अघि सारेको गुरुयोजना कार्यान्वयन गर्दै लुम्बिनीलाई विश्वकै उत्कृष्ट आध्यात्मिक र पर्यटकीय स्थल बनाउनका लागि स्थानीय बासिन्दाहरूले आफ्नो जग्गा दिएर सहयोग गरेका थिए । लुम्बिनीको उत्खनन, विकास, संरक्षण र प्रवर्धनमा स्थानीय बासिन्दाहरूको निरन्तर सहभागिता रहँदै आएको छ । लुम्बिनी विकास कोषअन्तर्गत रोजगारी, स्वरोजगारी र पर्यटन उद्यममा संलग्नताबाट स्थानीय बासिन्दा लुम्बिनीसँग जोडिएका छन् । लुम्बिनीलाई उत्कृष्ट आध्यात्मिक र पर्यटकीय स्थल बनाउनका लागि स्थानीय बासिन्दाको निरन्तर सहभागिता आवश्यक हुन्छ । तर कहिलेकाहीँ विभिन्न कारण लुम्बिनी विकास कोष, स्थानीय सरकार र लुम्बिनी क्षेत्रका बासिन्दाहरूबिचमा द्वन्द्वको अवस्थासमेत देखिने गरेको छ । मेरो यो अध्ययनमा लुम्बिनीका स्थानीय बासिन्दाहरू कसरी गौतम बुद्धको जन्मस्थल लुम्बिनीसँग जोडिएका छन् ? उनीहरूको सहभागिता कुनकुन क्षेत्रमा कसरी रहेको छ र बेलाबखतमा उत्प; हुने द्वन्द्वका कारण के हुन् भन्नेबारेमा केन्द्रित हुनेछ । यसबाट लुम्बिनीको विकासको लागि काम गरिरहेका निकायहरूलाई आफ्ना नीति र कार्यक्रम बनाउन र जनसहभागिता जुटाएर लुम्बिनीको विकास, संरक्षण र प्रवर्धन गर्न महत्त्वपूर्ण सूचना प्राप्त हुनेछ ।
स्नातक तहको नेपाली शिक्षा विषयका पाठ्यांशमा समाविष्ट साहित्यिक विधाको पर्याशैक्षणिक पर्यालोकन
पर्यावरणीय पक्षको सन्तुलन र संरक्षण वर्तमान मानव समाजका लागि अपरिहार्य छ । यसको औचित्यका सम्बन्धमा दिगो विकास लक्ष्यले पनि जोड दिएको छ । प्रत्येक व्यक्तिमा औपचारिक कक्षाका पाठ र पाठ्यांशका माध्यमबाट पर्यावरणीय चेतना विकास गर्न आवश्यक रहने हुनाले पर्याशैक्षणिक सन्दर्भ वर्तमान समयको मुख्य आवश्यकता बनेको छ । प्रस्तुत लेख त्रिविअन्तर्गतका स्नातक तहमा समाविष्ट नेपाली विषयका पाठ्यांशमा रहेका पाठहरूमा प्रस्तुत गरिएका पर्याशैक्षणिक पक्षको विश्लेषण गर्नु रहेको छ । गुणात्मक ढाँचामा तयार पारिएको यस लेखमा निर्दिष्ट पाठ्यांशमा समाविष्ट पर्यावरणीय विषयवस्तु उल्लेख भएका पाठ तथा तिनमा अभिव्यक्त विचारलाई प्राथमिक स्रोतका रूपमा लिइएको छ । त्यसैगरी पर्यावरणीय समालोचना र पर्याशैक्षणिक सन्दर्भसँग सम्बद्ध सैद्धान्तिक ग्रन्थ, लेख तथा प्रतिवेदनलाई द्वितीयक स्रोत सामग्रीका रूपमा उपयोग गरिएको छ । आलोचनात्मक विश्लेषण प्रक्रिया अपनाइएको यस लेखमा निर्दिष्ट पाठ्यांशका पर्यावरणीय विषयवस्तु मूल तथ्य बनेका छन् । निर्दिष्ट ‘अनिवार्य नेपाली’ पाठ्यांशमा रहेकामा जम्मा छओटा कवितामध्ये जम्मा एउटा कविता पर्यावरणीय सन्दर्भसहित सचेतता पाइएकाले पर्याशैक्षणिक दृष्टिबाट उक्त पाठ्यांशमा रहेका पाठहरू चयनीय मान्न सकिँदैन । त्यस्तै बिएड प्रथम वर्षको मेजर तथा माइनर विषयका रूपमा रहेको ‘नेपाली कथा र उपन्यास’ पाठ्यांशमा रहेका कथाहरू पर्याशैक्षणिक दृष्टिले हेर्दा चयनीय छैनन् भने अर्को मेजर विषयका रूपमा रहेको ‘नेपाली नाटक, एकाङ्गी र ‘निबन्ध’ पाठ्यांशमा एउटा एकाङ्गी मात्र पर्याशैक्षणिक दृष्टिले उपयुक्त देखिन्छ । बिएड दोस्रो वर्षको ‘नेपाली कविता र काव्य’ पाठ्यांशका रचनामध्ये तीनोटा रचनामा पर्याचेत प्रकट भएको र अन्य केही रचनामा पनि पर्यावरणीय पक्ष पर्याप्त उल्लेख गरिएकाले पर्याशैक्षणिक दृष्टिले उक्त पाठ्यांशलाई उपयुक्त मान्न सकिन्छ । त्यसैगरी बिएड तेस्रो वर्षको ‘‘साहित्यशास्त्र र नेपाली समालोचना’ पाठ्यांशमा पनि पर्यावरणीय समालोचना समावेश गरी तत्सम्बन्धी क्षमता विकाससहित सचेतता अभिवृद्धि गर्न सकिने भए पनि उक्त पाठ्यांशमा पर्यावरणीय समालोचनालाई प्रविष्ट गरिएको छैन । साथै अन्य पाठ्यांशमा पनि पर्यावरणीय सन्दर्भ, तत्सम्बन्धी शब्दभण्डार, अभ्यास र परियोजना कार्यहरू कुनै न कुनै रूपमा प्रश्रय दिन सकिने भए तापनि त्यस्ता पक्षलाई प्रवेश गराइएको देखिँदैन । तसर्थ पर्याशैक्षणिक दृष्टिले बिएडका नेपाली विषयका पाठ्यांशलाई सकारात्मक भन्न सकिने अवस्था देखिँदैन ।
नेपालको डिजिटल तन्नेरी विद्रोहः सुशासन र संरचनागत सुधारको खोजी
वि.सं.२०८२ भाद्रको ‘डिजिटल तन्नेरी विद्रोह’ नेपालमा समकालीन सामाजिक–राजनीतिक अस्थिरता र संरचनागत कमजोरीहरू विरुद्धको सशक्त अभिव्यक्ति हो । यसले जनसमुदाय र राजनीतिक संरचनाबिचको असन्तुलीत सम्बन्धलाई उजागर गर्दै दलतन्त्र र भ्रष्टाचारको चुनौतीलाई प्रस्तुत गरेको छ । दलतन्त्रकेन्द्रित सत्ता संरचनाले सुशासनका आधारभूत पिलरहरू—नागरिक खबरदारी, पारदर्शिता र जवाफदेहितालाई कमजोर पारेको र सरकारी मिडिया नियन्त्रण र सामाजिक सञ्जालमाथिको प्रतिबन्धले नागरिक स्वतन्त्रता र अभिव्यक्तिको अधिकार हनन भएपछि तन्नेरी पुस्ताले प्रतिरोधको अगुवाइ गरेको छ । तन्नेरी विद्रोहले ३६ घण्टामै नेपालको सत्तामा उलटपुलट ल्याएको र दलीय संरक्षणमा हुने गरेका संस्थागत भ्रष्टाचार विरुद्धमा सुधारिएको शासकीय प्रणाली स्थापनको आशा जगाएको छ । अध्ययनलाई एसियाली दार्शनिक इबन खाल्दुनको सामाजिक द्वन्द्व सिद्धान्त र ऋषि विश्वामित्रको नैतिक नेतृत्व अवधारणासहित नेपालको राजनीतिक–सामाजिक संरचनालाई विश्लेषण गर्न सैद्धान्तिक आधार लिइएको छ ।
नेपालको कम्युनिस्ट आन्दोलन विभाजनमा मनोवैज्ञानिक प्रभाव
नेपालको कम्युनिस्ट आन्दोलन २००६ सालदेखि विभाजनको प्रक्रिया सुरु भयो, जहाँ वैचारिक मतभेद, नेता–कार्यकर्ताको महत्त्वाकाङ्क्षा, सङ्गठनात्मक विवाद र बाह्य हस्तक्षेपले गहिरो प्रभाव पार्यो । समूह मनोविज्ञान, सामाजिक पहिचान, संज्ञानात्मक द्वन्द्व र निराशा–आक्रोश सक्रिय भएर उपसमूह निर्माण, आपसी सङ्घर्ष र दीर्घकालीन पार्टी फुटको कारण बने । वि.सं. २००८ सालमा पुष्पलालको महासचिव पदबाट विस्थापनपछि षडयन्त्र, विश्वासघात र पदलोलुप प्रवृत्ति देखियो । संवैधानिक राजतन्त्रमा सहभागिता, नीति–नेतृत्व असन्तुलन, न्यूक्लस र कोअर्डिनेशन विवाद र अन्तर्राष्ट्रिय प्रभावले विभाजनलाई थप गहिरो बनायो । नेतृत्व, अनुशासन र मनोवैज्ञानिक अस्थिरताले पार्टी फुटलाई सहज बनायो । हामी सही कम्युनिस्ट हौँ, तिमी नक्कली कम्युनिस्ट हौ भन्ने मनोविज्ञानबाट निर्देशित भएर नेपालको कम्युनिस्ट आन्दोलनमा बारम्बार विभाजन हुने र आरोपप्रत्यारोप गर्ने प्रचलन चल्दै आयो । सही कम्युनिस्ट को हुन्— कम्युनिस्ट पार्टीको घोषणापत्रअनुसार रणनीति र कार्यनीति निर्माण गर्ने वा विद्यमान पुँजीवादी व्यवस्थासित सहअस्तित्वको आधारमा प्रतिष्पर्धा गरेर सत्ताको बाँडफाँड र उपभोग गर्ने ? यो गम्भीर प्रश्नको अन्तिम फैसला राजनीति र वैचारिक पक्षले गर्ने भए पनि नेपालको कम्युनिस्ट आन्दोलनमा जुन फुट हुँदै आएका छन्, त्यसमा केवल वैचारिक र सैद्धान्तिक पक्ष मात्र होइन मनोवैज्ञानिक पक्ष पनि गहिरो रूपमा जोडिएको छ । नेताहरूको अहम्ता, महत्त्वाकाङ्क्षा, इगो, पदीय लालचा, सम्झौतापरस्त प्रवृत्ति, हिनताबोध, नेतृत्वको भोक, नेतृत्वबाट हट्ने भय तथा सन्त्रास, गुटबन्दी आदि मनोवैज्ञानिक पक्ष हुन् । यी सबै पक्षले पार्टीको विचार, सिद्धान्त, नीति, सङ्गठनात्मक पक्ष, कार्यशैली आदिमा गम्भीर प्रभाव पारेका हुन्छन् । समूह र व्यक्तिका धारणा र इच्छालाई संयोजन गरेर पार्टीलाई सञ्चालन गर्नुपर्ने दायित्वलाई नेपालका कम्युनिस्टले राम्रोसँग ध्यान दिएका छैनन् । विचार र राजनीतिका विषयमा वैचारिक सङ्घर्ष हुने गरेको भए तापनि मनोगत पक्षले पार्ने गम्भीर असर र परिणामबारे ध्यान दिइएको पाइँदैन । विचार तथा राजनीतिको समकक्षबाट मनोवैज्ञानिक पक्षमाथि पनि ध्यान दिन सकेमा आगामी विभाजनलाई न्यूनीकरण गर्न सकिने छ ।
सङ्घीयतामा स्थानीय सरकारले गरेको विकास, सेवाप्रवाह र राजस्व परिचालन
राज्य संरचनाको आधारमा शासन प्रणालीलाई एकात्मक र सङ्घात्मक गरी दुई भागमा विभाजन गरिएको छ । प्राचीनकालमा अरस्तु र मन्टेस्क्यूले विभिन्न स्वरूपबाट शासन प्रणालीको वर्गीकरण गरेको पाइन्छ । कुनै पनि राज्यले कस्तो शासन व्यवस्था अपनाउने भन्ने कुरा त्यस देशको भौगोलिक बनावट, ऐतिहासिक अनुभव, आर्थिक, सामाजिक, राजनीतिक, विविधता र जनताको इच्छा एवम् चाहनामा भरपर्छ । आम नागरिकहरूलाई प्राप्त अधिकारको पूर्ण रूपमा उपयोग गर्न सक्नेगरी सक्षम बनाउनका लागि नै सङ्घीय शासन प्रणाली अवलम्बन गरिएको देखिन्छ । सङ्घीयताको मुख्य उद्देश्य अधिकार, स्रोत तथा सेवाहरू जनसमुदाय समक्ष पुर्याउने भएकोले स्थानीय सरकारहरू सङ्घीयताको प्रमुख आधारस्तम्भका रूपमा स्थापित भएका छन् । नेपालको संविधानले स्थानीय तहहरूलाई विभिन्न योजना निर्माण, पूर्वाधार निर्माण र विस्तार, शिक्षा, स्वास्थ्य, खानेपानी, सरसफाइ, सामाजिक सुरक्षा र विपद् व्यवस्थापनजस्ता सेवाहरूको प्रभावकारी कार्यान्वयनका लागि व्यापक अधिकार प्रदान गरेको छ । स्थानीय सरकारहरूले स्रोत परिचालन, राजस्व संलग्न गर्ने क्षमता, अन्तर्सरकारी वित्तीय हस्तान्तरण तथा कर व्यवस्थापनमा सामना गर्दै आएका अवसर तथा चुनौतीहरूलाई उजागर गरेको छ । स्थानीय तहहरू विकासमा क्रियाशीलता र जनसहभागिता, सेवाप्रवाहमा उत्तरदायित्व र पारदर्शितालाई प्रोत्साहन गर्न सक्षम देखिए पनि मानव संसाधनको अभाव, सीमित वित्तीय स्वायत्तता, राजस्व सङ्कलन प्रणालीको कमजोरी र प्राविधिक दक्षताको न्यूनताले गर्दा उनीहरूको कार्यसम्पादनमा अवरोध पुर्याएको देखिन्छ । प्रभावकारी वित्तिय सङ्घीयता, क्षमता अभिवृद्धि र आर्थिक स्रोतहरूको न्यायपूर्ण वितरणले आत्मनिर्भर सङ्घीय शासनप्रणाली निर्माण गर्न मदत गर्ने देखिन्छ ।
प्रस्तुत लेखमा आयुर्वेद र हिन्दु संस्कृतिमा दुबोको बहुआयामिक महत्त्वको विस्तृत अध्ययन प्रस्तुत गरिएको छ । यस अध्ययनले विशेषगरेर भगवान् गणेशलाई दुबो अर्पण गर्ने पौराणिक परम्पराको ऐतिहासिक र सांस्कृतिक पृष्ठभूमिलाई विश्लेषणात्मक रूपमा परीक्षण गरिएको छ । गणेश पुराण तथा अन्य शास्त्रीय ग्रन्थहरूमा वर्णित ज्वालासुर असुरसँग सम्बन्धित पौराणिक कथाको विस्तृत विवरणका साथै यो परम्पराको सांस्कृतिक महत्त्वलाई यस लेखमा उजागर गरिएको छ । लेखले दुबोको विभिन्न धार्मिक अनुष्ठानहरूमा भएको केन्द्रीय भूमिका, विशेषगेरी गणेश चतुर्थी, दूर्वाष्टमी, दूर्वागणपतिव्रतसहितका महत्त्वपूर्ण पर्वमा यसको अनिवार्य प्रयोग र यसको गहन आध्यात्मिक प्रतीकात्मकतालाई विस्तारसँग प्रस्तुत गरिएको छ । दुबोको तीन पातहरूलाई त्रिदेव (ब्रम्हा, विष्णु, महेश) को प्रतीक मानिन्छ । यसको हरियो रङ समृद्धि र यसको लचिलोपन अटल भक्तिको प्रतीकको रूपमा मान्ने गरिन्छ । यो अध्ययनले आयुर्वेदिक साहित्यमा वर्णित दुबोको व्यापक औषधीय गुणहरूको वैज्ञानिक विवेचना प्रस्तुत गरेको छ । चरक संहिता र भावप्रकाश निघण्टुजस्ता प्रामाणिक आयुर्वेदिक ग्रन्थहरूमा उल्लेखित यसको रक्तशोधक, मूत्रलाई बढाउने, ज्वरघटाउने तथा पाचक गुणहरूको विस्तारका साथ प्रकाश पार्ने कार्य गरिएको छ । यसको शीतल गुणले गर्दा यसलाई पित्त दोष शान्त गर्ने एक शक्तिशाली औषधी मानिन्छ । आधुनिक वैज्ञानिक अनुसन्धानहरूद्वारा यसको एन्टिअक्सिडेन्ट, एन्टिइन्फ्लामेटरी र एन्टिब्याक्टेरियल गुणहरूको पुष्टिको उल्लेख गर्दै यसको पवित्रता तथा उपादेयतालाई थप प्रमाणित गर्ने प्रयास गरिएको छ । यी अनुसन्धानहरूले पौराणिक कथामा वर्णित ‘अग्नि’ वा ‘गर्मी’ लाई शान्त गर्ने क्षमतालाई एक ठोस वैज्ञानिक आधार प्रदान गर्नेछ ।
भक्तपुरमा बौद्ध बहाल, बहीभन्दा फरक धेरै बहालहरू रहेका छन् । यी बहालहरू मध्यकालमा मल्ल राजाहरूले आफ्ना सन्तान वा नजिकका आफन्तलाई दिइएका आवास हुन् । भक्तपुरको हालको दरबार क्षेत्र वरपर अवस्थित सात बहालहरू पनि यस्तै राजकीय स्तरका आवासीय भवनहरू हुन् । यी बहालहरूको सम्बन्ध भक्तपुरका अन्तिम राजा रणजित मल्लसँग रहेको पाइएको छ । रणजित मल्ल भक्तपुरका अन्तिम मल्ल राजा थिए । यी बहालहरूको ऐतिहासिकता र वर्तमान अवस्थाको खोजी खासै नभएको हुँदा यस अनुसन्धानले खोजी गर्ने कोसिस गरेको हो । यी बहालहरू वास्तुकला र प्रयोजनका आधारमा बौद्ध बहाल, बहीभन्दा फरक छन् । दरबारभन्दा बाहिर रहेका छन्, तर दरबारका निकट पाइन्छन् । यी बहालहरूको निर्माण कहिले र कसले गरे, यिनमा केकस्ता कला,वास्तुकला छन् ? यिनको वर्तमान अवस्था केकस्तो छ भन्ने यस अध्ययनको प्रश्न रहेको हुँदा सोको उत्तर खोज्ने कार्य यस लेखमा गरिएको छ । भक्तपुरका सात बहालहरूमध्ये दथु बहाल तथा थाथुबहाल रणजित मल्लभन्दा अगाडि नै बनिसकेको तथ्य ठ्यासफूका आधारमा पाइन्छ । यी बहालमा आवासीय भवनहरू मात्र नभएर खुल्ला चुकः (चोक), इनार, घोडा बाँध्ने किल्ला, कतिपयमा एउटा चुकःत कुनैमा दुईदेखि तीनोटासम्म चुकः रहेका पाइएको छ । खौमा बहालको उत्तरी खण्ड र कुथु बहालको पश्चिमी खण्ड कलात्मक हुनका साथै अझै पनि मौलिक स्वरूपमा रहेको पाइएको छ । सबैभन्दा कम मौलिक अंश भएको बहाल दथु बहाल तथा नासमना बहाल रहेको पाइन्छ । दुवसी बहाल र सन्तनु बहालको बनावटमा भने समानता रही अन्यको दाँजोमा सबैभन्दा कम कलात्मक रहेको तथ्य पाइएको छ ।
बागलुङ र गुल्मीका श्रीस, पुन तथा घर्ती मगरहरू र खानीको इतिहास
धवलागिरी क्षेत्रका बागलुङसहितका जिल्लाहरूमा बाइस ओटा खानी सञ्चालनमा थिए भने गुल्मीलगायत त्यस आसपासका क्षेत्रहरूमा सोह्र ओटा खानीहरू सञ्चालनमा थिए । त्यसरी गुल्मी र बागलुङ जिल्लामा सञ्चालनमा रहेका खानी उद्योगहरूमा खनेल थरका मगरहरू साइँ, खाइँ, दगाइँ र भलाइँ श्रीस, पुन र घर्तीहरूले खानी पत्ता लगाएर उत्खनन्को कामसमेत गर्ने गर्दथे । वर्तमान बागलुङ र गुल्मी जिल्लामा खनेल थरका मगरहरूको बाक्लो बस्ती रहेको पाइन्छ । अत्याधुनिक प्रविधि विना नै खानी पत्ता लगाउन र खानी खनेर खनिज निकाल्न पारङ्कत (सिद्धहस्त) बागलुङ र गुल्मीका खनेल साइँ, र्खाँ, दगाइँ र भलाइँ, श्रीस, पुन र घर्तीमगरको ती स्थानहरूमा रहेका खानीसँगको अन्तर्सम्बन्धको ऐतिहासिक पक्ष विश्लेषण गर्दै गुल्मी र बागलुङ जिल्लाको खानी खन्ने पेसाको इतिहासका बारेमा जानकारी प्रदान गर्नु यस लेखको मूल उद्देश्य रहेको छ । यस लेखमा माध्यमिक तथ्याङ्कको प्रयोग गरी गुणात्मक अनुसन्धान विधि प्रयोग गरिएको छ । यस लेखका मुख्य अनुसन्धान प्रश्नहरूमा नेपालमा खानी खन्ने पेसाको इतिहास के कस्तो रहेको थियो, बागलुङ र गुल्मी जिल्लाका श्रीस, पुन तथा घर्तीमगरहरूको खानी खन्ने प्रक्रियाहरू, नेपालमा खानी खन्ने पेसा र मगर जातिको अन्तर्सम्बन्ध, बागलुङ तथा गुल्मी जिल्लाका श्रीस–पुन र घर्ती मगरहरू तथा खानीको अन्तर्सम्बन्ध के कस्तो रहेको थियो ? यी जिल्लाका श्रीस, पुन र घर्ती मगरहरूको खानी खन्ने पेसाको अन्त्य किन र कसरी भयो आदि रहेका छन् ।