Prajnik Bimarsha प्राज्ञिक विमर्श publishes articles on language and literature.
म पनि द्यौता मान्छु कविताको संरचनावादी मिथकीय विश्लेषण
म पनि द्यौता मान्छु बालकृष्ण समद्वारा लिखित गद्य कविता हो। यस कविताको केन्द्रीय विषयवस्तु देवताको मिथकीय अवधारणा रहेको छ । प्रस्तुत अवधारणा आकाश वा स्वर्गमा बस्ने ईश्वर अथवा देवता हुन्छन् भन्ने पौराणिक मिथकीय धारणामा आधारित रहेको छ । यही देव–मिथकको परिप्रेक्ष्यमा समले उक्त कविताको रचना गरेका हुन् । यस कविताको मूल संरचनालाई पुष्ट गर्न संरचनात्मक घटक वा एकाइका रूपमा विभिन्न आधारबाट माइथीमहरू आएका छन् । ती माइथीमहरूलाई दैवी–धार्मिक, दर्शनशास्त्रीय, साहित्यिक–सांस्कृतिक, प्राकृतिक एवम् सामाजिक मानवीय रूपमा वर्गीकरण गर्न सकिन्छ । यिनै वर्गीकरणका आधारमा समले यस कवितामा मिथकलाई के कसरी प्रयोग गरेका छन् भन्ने प्राज्ञिक जिज्ञासाबाट प्रस्तुत अध्ययनको आरम्भ गरिएको छ । अध्ययनका क्रममा उक्त कवितामा मिथक–प्रयोगको चिनारी गरेपश्चात् संरचनावादी मानवशास्त्री क्लड लेभी स्ट्रसद्वारा प्रतिपादित मिथकसम्बन्धी धारणाअनुसार विश्लेषण गरी प्राज्ञिक समाधान गरिएको छ । यस अध्ययनका लागि पुस्तकालयीय कार्यबाट सामग्री सङ्कलन गरी म पनि द्यौता मान्छु कवितालाई प्राथमिक स्रोतका रूपमा तथा कविताको संरचनावादी मिथकीय विश्लेषणसम्बन्धी सिद्धान्तलाई द्वितीयक स्रोतका रूपमा राखिएको छ । यस लेखमा म पनि देवता मान्छु कवितामा प्रयुक्त मिथकीय अभिव्यक्तिलाई माइथीम, द्वन्द्वात्मक विरोध एवम् मध्यस्थताअनुरूप व्याख्या–विश्लेषण गरिएको छ । व्याख्या–विश्लेषणबाट देवतासम्बन्धी मिथकीय काल्पनिक, अमूर्त वा स्वर्गीय अर्थलाई मानवीय आधारमा पुनर्परिभाषित गरी बालकृष्ण समले यो कविता लेखेका छन् भन्ने निष्कर्ष निकालिएको छ ।
जनयुद्धकालीन प्रगतिवादी नेपाली कवितामा बलिदानको प्रतिबिम्बन
जनयुद्धकालीन प्रगतिवादी नेपाली कविता नेपालको कविता परम्परा र विशेषतः प्रगतिवादी कविता परम्पराकै एक विशिष्ट चरण हो । प्रगतिवादलाई माक्र्सवादको साहित्यिक प्रतिबिम्बन वा स्वरूप मानिन्छ । कम्युनिस्ट पार्टी माक्र्सवादलाई जीवन व्यवहारमा लागू गर्ने राजनीतिक साधन हुन् । नेपालमा कम्युनिस्ट पार्टी स्थापना (२००६ साल) कै आसपासमा २००७ सालबाट आरम्भ भएको साहित्यको प्रगतिवादी धारा कम्युनिस्ट आन्दोलनझैँ विभिन्न आरोह–अवरोह पार गर्दै अघि बढेको पाइन्छ । यसक्रममा माक्र्सवादको व्यावहारिक प्रयोग वर्गसङ्घर्ष र वर्गसङ््घर्षको उत्कर्ष स्वरूप जनयुद्ध आरम्भ भएपछि जनयुद्धले अभिव्यक्त गरेका अर्धसामन्ती अर्धऔपनिवेशिक राज्यसत्ताबाट उत्पीडित नेपाली श्रमिक जनमुदायका दुःख, पीडा, अभाव, उल्झन र त्यसबाट उन्मुक्ति पाउन जनताले वर्गसङ्घर्षको बाटो रोज्ने क्रममा प्राप्त गरेको अनुभव, जनयुद्धमा एकाकार हुँदा भएका युद्ध, त्यसबाट भएका क्षति, उपलब्धि र युद्धका क्रममा राज्य पक्षबाट भएको दमनको प्रतिरोध गर्ने क्रममा प्रदर्शित त्याग, शौर्य, बलिदान वा सहादतका विषय जनयुद्धकालीन प्रगतिवादी नेपाली कवितामा प्रतिबिम्बन भएको पाइन्छ । यस अध्ययनमा जनयुद्ध (२०५२–२०६२) को दश वर्षको अवधिमा एक सयभन्दा बढी जनयुद्ध पक्षधर प्रगतिवादी कविले कविताका माध्यमबाट जनयुद्धको त्याग, शौर्य र बलिदान गरेको पाइन्छ । त्यसमध्ये प्रतिनिधि केही कविका केही प्रतिनिधि कविका जनयुद्धकालमै फुटकर वा सङ्ग्रहका रूपमा प्रकाशित जनयुद्धमा जनता वा युद्धरत पक्षबाट भएका त्याग, शौर्य र बलिदानको प्रतिबिम्बन गर्ने कवितालाई चर्चा गरिएको छ ।
प्रस्तुत अध्ययनमा अविनाश श्रेष्ठको अश्वत्थामा हतोहतः नाटकमा प्रयुक्त स्वैरकल्पनाको विश्लेषण गरिएको छ । भेटान तोदोरोभ, रोजमेरी ज्याक्सन, मेल्डनसन, बोर्मनका स्वैरकल्पनासम्बन्धी अवधारणालाई आधार मानी विवेच्य कृतिको विश्लेषण गरिएको छ । यसका लागि पुस्तकालयीय अध्ययनका आधारमा सामग्री सङ्कलन गरी पाठविश्लेषण गरिएको छ । अविनाश श्रेष्ठको अश्वत्थामा हतोहतः नाटकमा महाभारत कथाका पात्र अश्वत्थामालाई मिथक बनाई उनले गरेको अपराध, कृष्णद्वारा श्रापित भई अभिशप्त जीवन बाँच्नुको विवशता, पश्चाताप, शरीरका विक्षिप्त घाउका माध्यमबाट वर्तमान युगको यथार्थ प्रस्तुत गरिएको छ । अश्वत्थामाको अमरत्वलाई स्वैरकल्पनाका रूपमा लिई विवेच्य नाटकमा मिथकीय घटनालाई आधुनिक समयमा उपस्थित गराई पौराणिक पात्र र वर्तमान युगका पात्रको संयोजनमार्फत अलौकिकताको सिर्जना गरिएको छ । महाभारत युद्धले निम्त्याएको परिणाम, अर्धसत्यले जन्माएको जीवनको विसङ्गत पाटो, शक्ति र सत्तामा रहनेले स्वार्थसिद्धिका निम्ति कमजोर वर्गमाथि गरेको शोषण, सत्तामोह, लालसाजस्ता मानवीय प्रवृत्तिको अभिव्यक्ति नाटकमा स्वैरकाल्पनिक शैलीमा गरिएको छ । अश्वत्थामा सशरीर उपस्थित हुनु, आपूmमाथि कृष्णले अभिशाप दिएकाले हरेक युगको साक्षी बनी वर्तमानमा आइपुगेको बताउनु, द्रोणाचार्य, युधिष्ठिर, कृष्ण, विकर्ण द्रौपदीले पौराणिक समयको कथा जोड्दै सो घटना आज पनि उस्तै स्थितिमा रहेको अभिव्यक्ति दिनु, तिनकै भूमिका ग्रहण गरी किसान, दलाल, बुद्धिजीवी, उद्योगपतिले समकालीन युगको प्रतिनिधित्व गर्नु, अन्त्यमा पौराणिक मिथकीय पात्र वर्तमान युगका मानिसको प्रवृत्ति बनेर बाँचिरहेको अभिव्यक्ति दिनुजस्ता घटनाले नाटकमा मिथकीय सन्दर्भ, अलौकिकताको सिर्जना, शक्ति असन्तुलन, सत्ताप्रति प्रश्न, प्रतीकात्मकता प्रस्तुत गर्न सफल भएकाले यो नाटक स्वैरकाल्पनिक बन्न पुगेको निष्कर्ष यस अध्ययनको रहेको छ ।
माटोको माया नाटकमा राष्ट्रवादी भाव सञ्चेतना
‘माटोको माया’ राष्ट्रप्रेमका भावना उत्प्रेरक तŒव अभिमुख भएको नाटक हो । यस प्रलेखमा राष्ट्रवादी भावनाको निरूपण गर्ने सिलसिलामा नाटककार भीमनिधि तिवारीको सामान्य परिचय दिएको छ । अलग–अलग शीर्षक, उपशीर्षक राखी विषयपरिचयमा विषयवस्तु खुलाउन ‘माटोको माया’ नाटकको कथावस्तु, वस्तुलाई सामान्य चिनारीका रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ । ऐतिहासिक नाटकको सामान्य परिचय दिई त्यसका उपकरणको सामान्य चर्चा गर्दै यस नाटकमा राष्ट्रभक्तिको महिमा तथा देशप्रेमको लागि उत्सर्ग गर्ने पात्रको सटीक चर्चा गरिएको छ । प्राज्ञिक समस्याका रूपमा ‘माटोको माया’ नाटकमा कस्तो प्रकारको ऐतिहासिकताको प्रयोग गरिएको छ भन्ने समस्या राखी ‘माटोको माया’ नाटकमा प्रयुक्त ऐतिहासिकता र देशप्रेमको जल्दाबल्दा समस्याका विशिष्ट पक्षको निरूपण गर्ने उद्देश्य किटान गरी विश्लेषण गरिएको छ । यस आलेखमा सैद्धान्तिक पर्याधारका रूपमा पूर्वीय,पाश्चात्य साहित्यका ऐतिहासिक पद्धतिको प्रयोग गरिएको छ । यसअघि भए गरिएको पूर्वकार्यको सामान्य चर्चा गरी विश्लेषणीय पक्षलाई अँगाल्दै उक्त नाटकमा प्रयुक्त नाटकीय प्रयोग गरी ऐतिहासिक वियोगान्त नाटक हो भन्ने निष्कर्ष निकालिएको छ ।
नेपालका विद्यालयहरूमा पाठ्यक्रम विभेदिकरणका समस्या र समाधानका उपाय
यस अध्ययनले नेपालका विद्यालयहरूमा पाठ्यक्रम विभेदिकरणको वर्तमान अवस्था, त्यसका समस्या र चुनौतीहरू तथा सम्भावित समाधानहरूको खोजी गरेको छ । गुणात्मक अनुसन्धान विधि अपनाई शिक्षक र विद्यालय प्रशासनसँग अन्तर्वार्तामार्फत तथ्याङ्क सङ्कलन गरिएको यस अध्ययनका मुख्य उद्देश्यहरू पाठ्यक्रम विभेदिकरणको कार्यान्वयनको अवस्थाको विश्लेषण, विभेदिकरणमा देखिएका समस्या र चुनौतीहरूको पहिचान र समाधानका उपायहरूको अन्वेषण रहेका छन् । गार्डनरको बहु–बुद्धिमत्ता सिद्धान्त र त्यmष्लिकयल को विद्यार्थी केन्द्रित विभेदिकरण अवधारणाले बहुविधागत सिकाइ आवश्यकतालाई सम्बोधन गर्न पाठ्यक्रम विभेदिकरणको महत्त्वलाई जोड दिन्छ । प्राप्त तथ्याङ्कको विश्लेषणबाट स्रोत र साधनको अभाव, शिक्षक तालिमको कमी, समय र शिक्षकको बढी कक्षा भार तथा मूल्याङ्कन प्रणालीका जटिलताहरू प्रमुख समस्याहरू रहेको पाइन्छ । शिक्षकहरूले व्यावहारिक तालिम, साधन र स्रोतको उपलब्धता, समय व्यवस्थापन र लचकतायुक्त मूल्याङ्कन प्रणालीको आवश्यकतालाई जोड दिएका छन् । यस अध्ययनले नेपालका विद्यालयहरूमा पाठ्यक्रम विभेदिकरणलाई प्रभावकारी बनाउन शिक्षकको क्षमता विकास, स्रोत तथा प्रविधिको अभिवृद्धि र नीतिगत सुधार अनिवार्य रहेको निष्कर्ष निकालेको छ । यसबाट शैक्षिक समानता र गुणस्तरीय शिक्षा सुनिश्चित गर्न योगदान पुर्याउने अपेक्षा लिन सकिन्छ ।
Keshab Singh, Krishna Bahadur Dhami, G.C.
यस अध्ययनअन्तर्गत शान्ति सापकोटाको आमाको चन्द्रमा उपन्यास मुख्य विश्लेष्य सामग्री रहेको छ । विश्लेषणका लागि निर्धारित शीर्षक आमाको चन्द्रमा उपन्यास मा प्रयुक्त लोकविश्वासको खोजी हो । आमाको चन्द्रमा उपन्यासमाथि लोकविश्वासको प्रयोगका सन्दर्भबाट अध्ययन, विश्लेषण र मूल्याङ्कन गर्दा यस उपन्यासमा लोकविश्वासको प्रयोग सशक्त रूपमा प्रमाणित भएको कुरा पात्रगत, घटनागत र परिवेशगत अध्ययनबाट देखिएको छ । पात्रमा लोकविश्वासको प्रयोग भएको छ भन्ने कुरालाई उपन्यासको सन्दर्भबाट प्रस्तुत गरिएको छ । त्यो प्रयोगले पात्रलाई गतिशील बन्न मलजल प्रदान गर्दछ । समयअनुसार लोकविश्वासहरू परिवर्तन हुँदै जान्छन् । पुरानो पुस्ता एउटा आधारबाट बाँचिरहेको अवस्थामा नयाँ पुस्ताले ती आधारहरूमा सुधारको खोजी गर्दै जान्छन् । सुधार सहितको लोकविश्वासको निरन्तरता समयले लान्छ भन्ने तथ्य यस विश्लेषणले प्रस्ट पारेको छ । आधुनिक समयका आख्यानसँग सम्बन्धित कृतिहरूमा उल्लेख्य मात्रामा लोकविश्वासको अवस्था नपाइए पनि केही हदसम्म लोकविश्वासको प्रयोग भएको देखिन्छ । प्रस्तुत उपन्यास बालबालिका एवं किशोर किशोरीहरूलाई लक्षित गरेर लेखिएको कृति भएपनि यसभित्र पनि लोकविश्वास आउनुले औपन्यासिक कृतिहरूमा धेरथोर यसको अस्तित्व हुने रहेछ भन्ने कुरा देखाइएको छ । यस अध्ययनको माध्यमबाट लोकविश्वासको प्रयोगको दृष्टिले आमाको चन्द्रमा उपन्यास सफल उपन्यासको रूपमा रहेको देखिन्छ । यहाँ व्यक्त भएको लोकविश्वासको प्रयोगले उपन्यासभित्रका पात्र, घटना र परिवेशमा महत्त्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गर्दै उपन्यासको कथानक पूर्ण भएको छ भन्ने सार निकालिएको छ ।
बढिरहेको सम्बन्धविच्छेद र सामाजिक अवस्था
मानव सभ्यता र संस्कृतिको विकासक्रमको साथ साथै आज मानव समाज पनि झन–झन जटिल बन्दै गइरहेको छ । यसैगरी समयको परिवर्तनको साथसाथै मानिसहरूको कार्य क्षमता, भूमिका र शैलीमा पनि परिवर्तन आउँदै गएको छ । यस अध्ययनको मुख्य उद्देश्यलाई प्राप्त गर्न विभिन्न पद्धतिहरू अपनाइएको छ । गुणात्मक तथा मात्रात्मक प्रवृत्तिका आवश्यक तथ्याङ्कहरू सङ्कलन गरिएको छ । यस अध्ययनले काठमाडौं जिल्ला भित्र भएका सम्बन्धविच्छेद भएका महिलाहरूको कारण र परिणामहरूप्रति समाज, सरोकारवाला, संघसंस्थाहरूको सामाजिक, सांस्कृतिक, मनोविज्ञान अवस्थाको जानकारी लिनु हो । तथ्याङ्क सङ्कलन गर्ने क्रममा अन्तर्वार्ता, अवलोकन, प्रश्नावली जस्तो प्राविधिहरू प्रयोग भएका छन र यसै माध्यमबाट सम्बन्ध विच्छेद कर्ताको पारिवारिक पृष्ठभूमि, उनीहरूको अवस्था, समाज आफन्तका मनोवृत्ति बुझ्ने प्रयास पनि गरिएको छ ।
हाम्रो वैदिक सनातन धर्ममा नौवटा ग्रहहरू रहेका छन् । नौवटा ग्रहहरूमध्ये बृहस्पति र शुक्रलाई आकाशमण्डलका विद्वान् ग्रहहरू हुन् । आकाशमा ग्रहहरू नदेखिनु नै ग्रहास्त हुनु हो । सूर्यको समीप रहने र गति पनि सूर्यकै अनुपातमा रहने हुनाले प्रायः शुक्र ग्रह अस्त अधिक समय हुन्छ । गुरुशुक्र देखिएको अवस्थालाई उदय भनिन्छ भने आकाशमा नदेखिई कतै हराएको वा अस्ताएको अवस्थालाई गुरुशुक्र अस्त भनिन्छ । गुरुशुक्रास्तमा गर्न हुने र नहुने कुराको विषयमा धर्मशास्त्रले स्पष्ट उल्लेख गरेको छ । ग्रहहरूको उदय र अस्त स्वभाविक प्रक्रिया हो । देवगुरु बृहस्पति र दैत्यगुरु शुक्रको अस्तकालका कृत्याकृत्यको विषयमा मानिसलाई जानकारी हुनुपर्दछ । धर्मशास्त्र एवं ज्योतिषीय पद्धतिलाई नस्वीकार्दा समाजमा अनेकौं समस्या देखा परेका छन् । समाजमा स्खलित हँदै गएको धर्मशास्त्रीय परम्परालाई जीवन्त राख्न पनि गुरुशुक्रास्तको सेरोफेरोमा रहेर कृत्याकृत्यको जानकारी आमजनमानसमा दिनु आजको आवश्यकता हो ।
गाउँमा गीतहरू गुन्जिँदैनन् कथाको सङ्कथन विश्लेषण
प्रस्तुत लेख महेशविक्रम शाहद्वारा लिखित गाउँमा गीतहरू गुन्जिँदैनन् कथामा सङ्कथन विश्लेषणअन्तर्गत सन्र्दभका आधारमा विश्लेषणमा केन्द्रित छ । सङ्कथनको विश्लेषण गर्दा पाठका भित्र र बाहिर दुवै सन्दर्र्भ अर्थ खोजी गरिन्छ । पाठभित्रको आन्तरिक संरचनागत अर्थमा पाठको आन्तरिक बानोटका बारेमा विश्लेषण गरिन्छ । पाठको बाह्य सन्दर्भगत अर्थअनुसार भौतिक सन्दर्भ र संज्ञानात्मक सन्दर्भहरू हुन् । भौतिक सन्दर्भअन्तर्गतः स्थलगत सन्दर्भ, काल या समयगत सन्दर्भ, सहभागी सन्दर्भ पर्दछन् । संज्ञानात्मक सन्दर्भअन्तर्गतः सामाजिक सन्दर्भ, आर्थिक सन्दर्भ, राजनीतिक सन्दर्भ, धार्मिक र सांस्कृतिक सन्दर्भ, वैचारिक सन्दर्भहरू पर्दछन् । गाउँमा गीतहरू गुन्जिँदैनन् कथा वि.सं.२०५२ सालमा सुरुभएको द्वन्द्वकालीन कुनै सुदुरपश्चिम तराईको कुनै एक ग्रामीण भूभागमा घटेको घटनाहरूमा केन्द्रित छ । द्वन्द्व सुरुभएको पाँच छ वर्षपछि लेखक गाउँमा जाँदा युद्धका कारण गाउँ पूरै खण्डहर परेको थियो । उनले पढेका विद्यालयमा अहिले पढाइ नभई भुस्याहा कुकुर सुत्ने ठाउँ बनेको छ । सञ्चारको टावर ध्वस्त भएको छ । गाउँ कोही युवायुवतीहरू छैनन् । केवल केही वृद्ध बुढाबुढी मात्र बस्ने गरेको उजाड गाउँ बनेको छ । आफ्नो परिचत गाउँ पनि लेखक पुग्दा अपरिचित ठाउँ बन्यो । उनले आफ्नो परिचय नै नदिइ एक रात बिताइ विहान सबेरै गाउँबाट उनी पुनः शहर फर्कन बाध्य भए । उनी आफ्नो गाउँमा पुग्दा पनि बन्दुकको आवाज बन्द भएको थिए । यसरी कथाभित्र प्रस्तुत गरिएको गाउँको परिवेश र तत्कालीन गाउँको परिवेशलाई सङ्कथनको विश्लेषणअन्तर्गत भौतिक सन्दर्भ र संज्ञानात्मक सन्दर्भसँग तुलना प्रस्तुत लेखमा गरिएको छ ।
‘डाँफे र मुरली’ लोकगाथाको समाजशास्त्रीय अध्ययन
‘डाँफे र मुरली’ नेपाली लोकजीवनमा एउटा प्रसिद्ध लोकगाथा हो । यस गाथामा डाँफे र मुरलीको वियोगान्त प्रेमकथा रहेको छ । यस गाथाले नेपाली समाजमा निकै गहिरो छाप छोड्न सफल भएको छ । नेपाली समाजको वास्तविक अवस्थालाई यस गाथाले प्रस्तुत गरेको छ । हिमालदेखि तराईसम्मको परिवेशलाई समेटी नेपाली संस्कृति र समाजका विविध पक्षहरू यसमा वर्णित छन् । समाजशास्त्रीय पद्धतिबाट हेर्न सकिने आधारहरू यस गाथामा प्रशस्त रहेका छन् । मनोरञ्जनात्मक ढङ्गबाट मानवेतर प्राणीलाई मानवीकरण गरी समाजको यथार्थपरक चित्रण गर्नु र यस गाथाको मुख्य उद्धेश्य देखिन्छ । ‘डाँफे र मुरली’ लोकगाथामा पनि विशेषगरी गण्डकी अञ्चल त्यसमा पनि हिमाली क्षेत्र र तराईका केही रहनसहनहरू वर्णित छन् । प्रस्तुत गाथाको मूल आशय मानवेत्तर पक्षीलाई मानवीकरण गरी मानवीय जीवनका विविध पक्षलाई देखाउनु रहेको देखिन्छ । पात्र पक्षीलाई बनाइए पनि यस गाथाले मानवीय प्रेम, त्रास र करुणालाई बोकेको छ । लोभका कारण पासोमा परी ज्यान गुमाउन पुगेको डाँफेका माध्यमबाट गाथालाई त्रासद तुल्याएको छ । अनावश्यक जिद्धिले दुर्भाग्य निम्त्याउँछ भन्ने सार यस अध्ययनको रहेको छ ।
प्रस्तुत लेख खेलकुद र राजनीतिबीचको सम्बन्धका बारेमा गरिएको खोज तथा अनुसन्धानसँग सम्बन्धित छ । खेलकुद लामो समयदेखि सामाजिक मूल्यमान्यताको प्रतिबिम्ब हो र राजनीतिले खेलकुदलाई आकार दिन महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलेको छ । आजको भूमण्डलीकृत संसारमा, खेलकुद र राजनीतिको प्रतिच्छेदनलाई बुझ्नु महत्त्वपूर्ण छ, किनकि खेलकुद एक सार्वभौमिक भाषा बनेको छ, र खेलकुदलाई अक्सर अभिव्यक्ति, विरोध वा हेरफेरको लागि राजनीतिक उपकरणको रूपमा प्रयोग गरिन्छ । ग्रीक शहर र राज्यबीच शान्ति र एकतालाई बढावा दिन प्रयोग गरिएको प्राचीन ओलम्पिक खेलदेखि आधुनिक खेल घटना, जुन अक्सर राजनीतिक प्लेटफर्मको रूपमा प्रयोग गरिन्छ । खेल र राजनीति बीचको सम्बन्ध समयको साथ धेरै विकसित भएको छ । नेपालमा खेलकुदको विकासमा राजनीतिक दलहरूको महत्त्वपूर्ण भूमिका रहेको पाइएको छ । उनीहरूले खेलकुद पूर्वाधार विकास, नीति निर्माण, बजेट विनियोजन, र अन्तर्राष्ट्रिय प्रतियोगिताहरूमा सहभागिता सुनिश्चित गर्नमा योगदान पु¥याएका छन । खेलाडीहरूको जीवनस्तर सुधार गर्न पुरस्कार, रोजगारी र सुविधा उपलब्ध गराइएको छ । राजनीतिक हस्तक्षेपका कारण खेलकुद क्षेत्रमा विभिन्न चुनौतीहरू देखापरेका छन् । विशेषगरी, खेलकुदका विभिन्न निकायहरूमा आफ्ना समर्थकहरूलाई नियुक्त गर्ने प्रचलनले निर्णय प्रक्रियालाई प्रभावित पार्ने र पारदर्शिता तथा स्वायत्ततालाई कमजोर बनाउने गरेको छ । राजनीतिक दलहरूको महत्त्वपूर्ण भूमिकालाई स्वीकार गर्दै, उनीहरूको हस्तक्षेपले पारदर्शिताको अभाव, संस्थागत कमजोरी, र पूर्वाधार विकासमा ढिलाइ जस्ता नकारात्मक परिणामहरू निम्त्याएको निष्कर्ष निकालेको छ ।
गोपालप्रसाद रिमालको ‘आमाको सपना’ कवितामा प्रयुक्त क्रान्तिचेत, स्वतन्त्रता र राष्ट्रिय भाव वा वैचारिक पक्ष प्रबल भएर देखापरेको पाइन्छ । उनका कवितामा प्रयुक्त शब्द बिम्ब, प्रतीक, भाव र अर्थमा सुन्दर संयोजन छ । उनका कवितामा संवेदना, हार्दिकता एवम् कलात्मकताको सुन्दर संयोजन पनि छ । मूलतः नेपाली समाज र नेपाली मात्र नभई समस्त मानव सभ्यताको उत्पीडन विरुद्ध विद्रोहको स्वर उनका कवितामा पाइन्छन् । रिमालको सृजनात्मक व्यक्तित्व अन्याय र अत्याचारका विरुद्ध हरदम सजगतापूर्ण ढङ्गले उपस्थित छ । राष्ट्रवादी विचारको अभिव्यक्ति, आशावादी जीवनदृष्टि, प्रकृति चित्रण, विद्रोही भाव, यथार्थको चित्रण, प्रणय–प्रेमको चित्रण, प्रगतिवादी चेतना, मानवतावादी विचारको अभिव्यक्ति, साझा संवेदना, मानवीय अनुभूति, जीवनवादी दृष्टिकोण, विचारमा स्पष्टता, परिष्कार आदि उनका कवितात्मक विशेषताहरू हुन् भन्ने निष्कर्ष अध्ययनबाट प्राप्त भएको छ । उनका रचनाहरूमा राष्ट्रवादी विचार, प्रकृति चित्रण, सामाजिक यथार्थता, मानवतावादी स्वर, समसामयिक चेतना, प्रगतिवादी चेतना, व्यङ्ग्यात्मकता आदि प्रवृत्तिहरू पाइन्छ । कवि गोपालप्रसाद रिमालले सरल भाषाशैलीमा भाव र अनुभूतिलाई अत्यन्त सहजतापूर्ण तरिकाले प्रस्तुत गरेका छन् । उनका कविताहरूमा व्यक्त भएको विचार वा धारणाले व्यक्ति तथा समाजलाई प्रभाव पारेको छ । व्यक्तिले भोग्नुपरेको विवशता, बाध्यता, अत्याचारबाट मुक्ति र शान्तिपूर्ण जीवनको परिकल्पना गर्दै उनले सचेतनापूर्वक कवितामा आफ्ना मान्यता एवम् विचार व्यक्त गरेका छन् भन्ने निष्कर्ष रहेको छ ।
रामलाल अधिकारीका निबन्धमा पाइने भौतिक लोकसंस्कृति
नेपाली समाजमा विविध प्रकारका संस्कृति पाइन्छन् । नेपाली लोकसमुदायमा पनि विविध प्रकारका लोकसंस्कृति प्रचलित छन् । नेपाली लोकजीवनमा विविध प्रकारका भौतिक वस्तुको उपभोग र प्रयोग गरिन्छ । यस लेखमा भौतिक लोकसंस्कृतिको आधारमा निबन्धकार रामलाल अधिकारीका निबन्धमा पाइने भौतिक लोकसंस्कृतिको अध्ययन गर्ने प्रयास गरिएको छ । अध्ययनका क्रममा उनका निबन्धमा पाइने भौतिक लोकसंस्कृतिलाई विभिन्न भेद–उपभेदमा विभाजित गरी उदाहरण प्रस्तुत गरेर अध्ययन विश्लेषण गरिएको छ । साथै संक्षिप्त व्याख्या गरी निष्कर्ष दिइएको छ ।
प्रस्तुत अध्ययन प्रेमा शाहको ‘पहेंलो गुलाफ’ कथामा प्रयुक्त बीभत्स रस मूल समस्या केन्द्रित रहेको छ । मूल समस्याको समाधानका लागि ‘पहेँलो गुलाफ’ कथामा बीभत्स रसको प्रयोग केकस्तो रहेको छ भन्ने प्राज्ञिक समस्या निर्धारण गरिएको छ भने सोही समस्याको समाधान गर्नु प्रस्तुत अध्ययनको उद्देश्य रहेको छ । सामग्री विश्लेषणका लागि पाठविश्लेषण केन्द्री गुणात्मक अनुसन्धान ढाँचालाई उपयोग गर्दै अध्ययनको पूर्णताका लागि रससूत्रलाई सैद्धान्तिक पर्याधारका रूपमा उपयोग गरी निष्कर्षमा पुग्नका लागि विश्लेषणत्मक विधि अवलम्बन गरिएको छ । रस सिद्धान्तका आधारमा भरतमुनिले स्थापना गरेको ‘विभावानुभावव्यभिचारिसंयोगाद्रनिष्पत्ति’ रहेको छ । प्रस्तुत रससूत्रले विभाव, अनुभाव र व्यभिचारिभावको संयोगबाट रसनिष्पत्ति अर्थात् रस निर्माण हुने आधार प्रस्तुत गरेको छ । उपर्युक्त रससूत्रका आधारमा विभाव, अनुभाव र व्यभिचारि÷सञ्चारी भावले मानव मनमा सुषुप्तावस्थामा विद्यमान रहेको स्थायी भावलाई जागृत गराई रसानुभूति गराउँछ भन्ने पक्षको सैद्धान्तिक आधार निर्माण गर्दछ । कथामा अवस्थित बीभत्स रसलाई पृष्ठपोषण गर्ने सन्दर्भमा घृणा तथा जुगुप्सा स्थायी भावका रूपमा रहने बीभत्स रसमा विभावादि अनुकार्यका रूपमा घृणा जगाउने सडेगलेको मासु, रगतको पोखरी जस्ता वस्तु आलम्वन विभावका रूपमा रहेका छन् भने उद्दीपन विभावका रूपमा सडेको मासुमा कीरा पर्नु, रगतकजन्य अवस्थाका दृश्य वा वस्तुहरू रहेका छन् । कथामा विभिन्न सन्दर्भमा आएका विभावादिको उपस्थितिले बीभत्स रसलाई फलागम अर्थात् मूलभाव स्थापित गर्ने प्रयोजन लिएका छन् । प्रस्तुत कथाको भाव र्सयोजनका लागि परस्पर विभावादिको प्रयोग उचित रूपमा भएको छ । प्रस्तुत विभावादिको प्रयोगले प्रेमा शाहको ‘पहेँलो गुलाफ’ कथामा प्रयुक्त बीभत्स रसलाई विकसित अवस्थामा पुर्याउन उचित व्यवस्थापन गर्न सकेको देखिन्छ ।
महिलाहरूको आयआर्जनले ल्याएको सामाजिक परिवर्तन
प्रस्तुत अध्ययन महिलाहरूको रोजगारीले ल्याएको सामाजिक परिवर्तनसँग सम्बन्धित रहेको छ । रोजगार महिलाहरू आफ्नो रोजगारीप्रति कत्तिको सन्तुष्ट छन् र किन भन्ने तथ्य यहाँ अध्ययन पछि विश्लेषण गरिएको छ । यसबाट धेरैजसो महिलाहरू आफ्नो पेसाप्रति असन्तुष्ट रहेको र अफ्नो कामप्रति ज्यालाको कारण असन्तुष्ट रहेको भएपनि बेरोजगार रहनु पर्दा तथा सामाजिक रूपमा हेरिने दृष्टिकोण पनि फरक पाईने हुनाले बाहिर गर्वको भाव राख्ने गरेको पाइन्छ । सन्तुष्ट देखिने आधार र कारणहरूमा सबैभन्दा मुख्य कुरो उनीहरूले रोजगारीबाट प्राप्त गर्ने आर्थिक आयआर्जन नै हो । बेरोजगारहरूको संख्या अत्यधिक रहेको हाम्रो समाजमा रोजगार पाउनु र त्यहीमाथि महिला भएर आत्मनिर्भर र स्वावलम्वन जीवन जिउन पाउनु चानचुने कुरो पक्कै होइन । रोजगारले गर्दा समाजको उनीहरूप्रतिको दृष्टिकोण सकारात्मक हुनु अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष हो । यसैगरी आयमूलक काममा संलग्न महिलाहरूले अशिक्षित एवं बेरोजगार महिलाको तुलनामा आफ्नो घर परिवार र समाजबाट बढी नै सरसहयोग, सद्भाव एवं हौसला पाउनु पनि अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष मान्नु पर्दछ । नेपालको संविधान २०७२ ले पनि लैंङ्गिक भेदभावरहित समाजको स्पष्ट व्याख्या गरेको छ । हाल आएर महिलाहरूले घरायसी धन्दाको रूपमा गर्ने कामलाई पनि आयमूलकको दर्जामा राखेर अध्ययन गर्ने परिपाटीले धेरैजसो महिलाहरूलाई आर्थिक रूपमा क्रियाशील देखाएको पाइएता पनि यथार्थमा रोजगार महिलाहरूको संख्या न्यून छ भन्ने निष्कर्ष रहेको छ ।
‘मुटुको व्यथा’ नाटकको विरेचन सिद्धान्त निरुपण गर्ने सिलसिलामा बालकृष्ण समको सामान्य परिचय दिइएको छ । यो नाटक अरिस्टोटलको दुःखान्त सिद्धान्त तथा विरेचन सिद्धान्तलाई आधार मानेर लेखिएको हुनाले दुःखान्त एवम् विरेचन सिद्धान्तको सैद्धान्तिक आधार पनि प्रस्तुत गरिएको छ । दुःखान्त नाटकमा हुनुपर्ने सम्पूर्ण तत्त्वको व्याख्या पनि गरिएको छ । ‘मुटुको व्यथा’ नाटक कृतिबाट त्रास, करुणा र विरेचन भएका साक्ष्यहरूको विरेचन सिद्धान्तका आधारमा व्याख्या विश्लेषण गरिएको छ । यस नाटकमा भएका विरेचन, करूणा र त्रासका साक्ष्यहरूको माध्यमबाट विरेचन सिद्धान्तलाई पुष्टि गरिएको छ । अन्त्यमा नाटकलाई एउटा सफल दुःखान्त नाटकमा हुनुपर्ने नाटक र विरेचन गुण भएको नाटक भनी निष्कर्ष निकालिएको छ । प्रमुख शब्दावली ः निर्भिकता, पर्गेसन, क्याथर्सिस, उद्बोध र अपकर्ष ।
‘साकेला सिली नाचौँ न होई’ साकेला लोकगीतको सन्दर्भपरक विश्लेषण
प्रस्तुत लेख ‘साकेला सिली नाचौँ न होई’ साकेला लोकगीतको सन्दर्भपरक विश्लेषणमा केन्द्रित छ । यो अनुुसन्धानात्मक लेख गुणात्मक प्रकृतिको रहेको छ । लोकसाहित्यको महत्त्वपूूर्ण विधाका रूपमा लोकगीतलाई लिइन्छ । साकेला लोकगीत पनि लोकसाहित्यअन्तर्गत पनि अन्य लोकगीतहरूमध्ये छुट्टै विशेषता भएको गीत हो । साकेला लोकगीत नेपालको पूर्वी क्षेत्रमा प्रचलित गीत हो । यस लेख अध्ययनका लागि सामग्रीको सङ्कलन गायक, गायिका, स्रोत व्यक्ति र पुस्तकालयीय कार्यबाट गरिएको छ । लोकगीतले जातिगत पहिचान गर्ने भएकोले लोकसाहित्य अन्तर्गत पर्ने यस साकेला लोकगीतमा राई किराँत समुुदायको चालचलन, वेषभूूषा, परम्परा, विश्वास, रीतिरिवाज जस्ता पक्ष समावेश भएको हुुन्छ । साकेला लोकगीत भनेको राई किराँत जातिको पहिचान गर्ने महत्त्वपूर्ण माध्यम हो । यसले नेपालमा रहेका जातजातिमध्ये राई किराँत जातिको भाषा तथा जीवन शैलीलाई चित्रण गर्दछ । साकेला लोकगीतलाई यस जातिले विषेश रूपमा मनाउने विषेश चाडपर्व उभौली र उधौलीमा प्रस्तुुत गर्दछन् । यस गीतले मनोरञ्जनको साथ–साथै संस्कृति र संस्कारलाई पुुस्तान्तरणको भूूमिका वहन गरेको हुुन्छ । साकेला लोकगीतमा कतिपय अवस्थामा राई तथा किराँत भाषा नै प्रयोग गरि प्रस्तुुत गरिएको पाइन्छ । त्यसैले यसको विश्लेषण लोकगीत कै सन्दर्भहरूलाई आधार बनाइ गरिएको हुुन्छ । यसमा भौतिक सन्दर्भ, संज्ञान सन्दर्भ, सामाजिक र सांस्कृतिक सन्दर्भ र वैयक्तिक सन्दर्भ आदिको अध्ययन गरी निष्कर्ष प्रस्तुुत गरिको छ । साकेला लोकगीत नेपालको पूूर्वी भेगमा बसोबास गर्ने राई किराँत जातिमा प्रचलित स्थानिक, जातिक र मौलिक विशेषता भएको सांस्कृतिक पर्व लोकगीत हो । यसमा सन्दर्भपरक विश्लेषण सम्बन्धी विभिन्न विद्वानका विचार उल्लेख गर्दै बाउम्यानले गरेको मुुख्य आधारलाई लिइएको छ । यस क्रममा सन्दर्भपरक विश्लेषणको सैद्धान्तिक परिचय दिई ‘साकेला सिली नाचौ न होई’ साकेला लोकगीतमा प्रयुुक्त सन्दर्भपरक विश्लेषणको अध्ययन गरिएको छ ।
The Dalit Women Movement in Nepal: A Study from the Intersectional Perspective
The issue of the Dalit women's movement in Nepal has been an important debate in the sociopolitical and academic arena from the initial phase of the sixtieth decade. Caste-based discrimination, economic exploitation, and social exclusion against Dalit women and Dalits, as well as harsh untouchability-related laws enforced by the Varna-based caste system and Hindu rulers, were the main causes of the Dalit women's movement in Nepal. Dalit women have been compelled to live in the face of many caste-based injustices and atrocities for centuries, in which they are consistently deprived access to the state's many opportunities. In Nepal, the Dalit women's movement has been instrumental in changing many facets of traditional society, promoting gender equality, ending caste-based discrimination and untouchability, and obtaining rights for Dalit women alongside other marginalized women. This study investigates how the Dalit women’s movement is perceived and how the caste system affects the lives and careers of Dalit women in Nepal by means of the author’s auto-ethnography and in-depth interviews taken with Dalit women. The study not only discloses how the caste system controls the power regime and state mechanisms, it also exposes how it influences the sociocultural and political structures. Indeed, the initial phases of the Dalit women's movement and the Badi women's movement were effective in creating pressure to bring about sociopolitical empowerment, reducing caste-based discrimination, and strengthening leadership in public domains, despite certain controversies of the Dalit women-led non-governmental organizations that were activated in the name of the Dalit women's struggle after the democratic era began in 2046. In order to free themselves from centuries of severe repression and many forms of discrimination as so-called lower-caste, lowest-class, and highly marginalized women, this paper suggests the unification among Dalit women and the conduction of their strong and result-oriented struggle in Nepal.
A Study on the Availability of Physical Facilities and Extra-curricular Activities in Public School in Kathmandu District
Schools are intended to cultivate and foster a student's complete potential, nurturing their physical, intellectual, and moral development through guidance and support. Hence, Schools provide physical and non-physical facilities, especially extracurricular activities. The primary purpose of this paper was to study on the availability of physical facilities and extra-curricular activities in public schools in Kathmandu district. This research is a quantitative study with data collection techniques by means of observation, interviews, and documentation.
Folk Theatre Elements: A Theoretical Framework of Performance
This article examines the essential elements of folk theatre that shape its folk dramaturgical form. These elements are explored not only as artistic techniques but also as carriers of oral tradition, collective memory, and cultural identity. The study argues that folk theatre’s improvisational style, integration of ritual symbolism, and emphasis on communal interaction produce a holistic mode of performance that contrasts with Eurocentric theatrical models. Methodologically, employs interdisciplinary methods including participant, observation, direct engagement, and both emotional and physical involvement and AI tool to capture the lived realities of folk theatre elements within its socio-cultural context. This integrated approach ensures a robust investigation of folk theatre elements while contributing to wider debates on tradition, cultural sustainability, and technological mediation in performance studies.
Political Corruption as a Systemic Issue: Its Impact on Poverty, Inequality, and Development in Nepal
This paper examines the profound impact of political corruption on Nepal’s socioeconomic development, a landlocked country struggling with pervasive corruption. The significance of this study lies in its comprehensive, evidence-based discussion, highlighting how corruption undermines development indicators, social metrics, and erodes public trust. The methodology employs a mixed-methods approach, combining a qualitative analysis of prominent corruption scandals with a quantitative analysis of socioeconomic indicators and public expenditure data to establish a correlation between corruption and development outcomes. Significant findings reveal that corruption is a systemic issue, not merely a symptom, that exacerbates poverty and inequality by diverting resources from the populace. While governmental and non-governmental anti-corruption initiatives exist, their effectiveness is limited by a lack of political will and deeply ingrained patronage networks. The paper concludes that tackling corruption is a fundamental prerequisite for Nepal to achieve genuine and sustainable development, safeguarding its democratic future.